Fort bij Vechten

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam (alternatief)
Fort Vechten; Vechten
Afbeelding
Vechten
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
forttype
NHW-code
C.d.3
RM-code
511573
Oppervlakte
17 ha
Huidige functie
museum / bezoekerscentrum
Bouwkundige staat
gerestaureerd
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Fort Vechten is het op een na grootste fort van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het veelhoekige forteiland (17 hectare) bevat bastionachtige uitbouwen ter verdediging van de fortgracht en telt 16 bomvrije bouwwerken, waarin 16 miljoen bakstenen zijn verwerkt. Alleen de voorgevels zijn zichtbaar, de rest ligt verborgen onder een dikke laag camouflerende en beschermende aarde.

Meest opvallend zijn de grote kazerne en het vijfhoekige reduit: een laatste verdedigingsbastion, compleet met eigen bezetting en watervoorziening. Ook de 6 ‘flankkazematten’ en 2 ‘reversbatterijen’ zijn bijzonder. Vanuit die laatste was achterwaarts vuur mogelijk, voor het geval de vijand het fort binnendrong. De flankkazematten moesten de gracht van opzij veiligstellen. Dat gebeurde vanuit laaggelegen kelders met schietgaten.

Samen met buurfort Rijnauwen verdedigde het fort de Houtense Vlakte en de spoorlijn Arnhem-Utrecht.

Het fort wordt verhuurd voor evenementen en feesten: van bruiloft tot bedrijfsuitje. Behalve in de wintermaanden, dan verblijven hier vijf soorten vleermuizen. In mei 2015 opent het Waterliniemuseum hier zijn deuren. Op de binnenplaats van het speciaal op de fortomgeving ontworpen museumgebouw komt een grote maquette van de waterlinie, compleet met sluizen. Het publiek kan de linie daarmee zelf onder water zetten.

Onderdelen

Gebouw of buitenwerk
Gebouw of buitenwerk
Gebouw of buitenwerk
Gebouw of buitenwerk

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Utrecht
Gemeente
gemeente Bunnik
Plaats
Bunnik
Adres
Marsdijk 2 Bunnik
Postcode
3981 HE
Eigenaar

Staatsbosbeheer sinds 1997

X-Y coördinaten
Y 52 3 33,1826 N, X 5 10 0,9254 E
Bijzonderheden

Fort Vechten ligt aan de Marsdijk en is genoemd naar het gelijknamige gehucht, ten zuidwesten van Bunnik. Het ligt vlak bij de plek waar zich ooit een versterkt Romeins legerkamp bevond, aan de Rijn die hier toen nog liep en de noordgrens van het Romeinse Rijk vormde.

Net als Fort Rijnauwen maakt Vechten deel uit van de buitenste fortenlinie ten oosten van Utrecht. De andere zijn: Fort Ruigenhoek, Voordorp, Werk aan de Hoofddijk, Fort Rijnauwen en Fort bij ’t Hemeltje. Vier van de zes, waaronder Rijnauwen en Vechten, waren nodig voor verdediging van de Houtense Vlakte. Deze kwetsbare schakel in de waterlinie bevond zich op hoger gelegen terrein en was niet onder water te zetten. Bovendien doorsneden diverse wegen en twee spoorlijnen het gebied.

Tijdens de mobilisatie van 1914-18 is tussen de forten Rijnauwen en Vechten een infanteriestelling aangelegd, als onderdeel van een doorlopende stelling tussen Fort Ruigenhoek in het noorden en Fort bij ’t Hemeltje in het zuiden. Langs de voormalige stelling ligt nog een groot aantal betonnen groepsschuilplaatsen uit 1918 en enkele uit 1939. Deze betonnen onderkomens zijn te bekijken vanaf het Bunkerpad. ‘Bunker’ is overigens een Duits woord. Groepsschuilplaats en kazemat zijn de juiste Nederlandse termen.

Historie object

Bouwjaar
1867
Bouwperiode
Bouwperiode 1867-1870
Bouwkosten
1,5 miljoen
Bouwmateriaal
stenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Opdrachtgever
Ministerie van Oorlog
Architect/ontwerper
kolonel graaf M.D. van Limburg Stirum
Aannemer
Boschouwers, Dordrecht
Oorspronkelijke functie

verdediging vlakte

Afgrendelen van een gedeelte van de niet-inundeerbare Houtense Vlakte. Daarnaast kon de strategische spoorlijn Utrecht-Arnhem onder vuur genomen worden.

Oorspronkelijke bezetting

1880 623 man plus 2 wasvrouwen

1914-1918 ?

1939-1940 400 man 2e bataljon van het 25e Regiment Infanterie

1940-1945 300 Duitse soldaten waarvan 8 permanent op het fort

Bewapening
kanon-achterlader
mitrailleur
Aantal geschut
Uit de mobilisatieperiode 1939-1940 dateren drie koepelkazematten van gewapend beton met een gietstalen koepel voor een mitrailleuropstelling.

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Op de resten van een voormalig Romeins legerdorp nabij Castellum Fectio (0-200 na Christus), verrees vele eeuwen later Fort Vechten (1867-70). Het is gelijktijdig aangelegd met Fort Rijnauwen en tussen 1879 en 1881 kreeg het er een vergelijkbare bomvrije kazerne, diverse stallingen voor geschut (remises) en reduit bij. De oorspronkelijke poortgebouwen werden verbouwd tot wachtlokaal annex schuilplaats.

De kazerne bestaat uit 15 naast elkaar gelegen lokalen met elk een eigen toegang. Ze dienden onder meer als logies, keuken, ziekenboeg, magazijn, telegraafkantoor en waslokaal. Daar waren twee wasvrouwen werkzaam.

Achter de lokalen loopt een gang en ook aan weerszijden van het gebouw bevindt zich een lange bomvrije gang (poterne) voor het veilig bereiken van de achtergelegen flankbatterij en geschutskazemat. Boven op de kazerne staan remises. Een tussenverdieping bood ruimte aan projectielenmagazijnen en bergplaatsen.

Het reduit is nagenoeg gelijk aan dat van Fort Rijnauwen, met een rondgaande galerij van 30 aaneengeschakelde ruimtes en geschutskazematten op de vijf hoeken. Centraal loopt een poterne naar de voorste, grote kazemat. Een gietijzeren trap leidt naar het dak, waar zich remises bevonden.

Het fort was berekend op 625 man. Tijdens de mobilisaties van 1914-18 en 1939-40 was het volop bezet, maar er heeft nooit strijd plaatsgevonden.

Restauratie

Jaar restauratie
2003-2013
Opdrachtgever
Prov Utrecht
Architect
BunkerQ
Aannemer
BAM
Bijzonderheden restauratie

Geleidelijke restauratie van de verschillende gebouwen.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

Fort Vechten is niet alleen een rijksmonument, maar – vanwege de Romeinse achtergrond – ook een rijksarcheologisch monument.

Het fort, met zijn aarden wallen, flankbatterijen, remises, wachtlokalen en fortgracht, is bijzonder gaaf bewaard. In de extra beschermingswal rond de fortgracht (enveloppe) zijn 15 betonnen groepsschuilplaatsen uit 1918 te zien en ten zuiden van het fort resten van een tankgracht uit 1939. Zeldzaam zijn de drie mitrailleurkazematten met gietstalen koepel uit dezelfde periode. Van deze betonnen onderkomens resten slechts 6 complete exemplaren. Elders hebben Duitsers de koepels eraf gesloopt voor hergebruik.

Net als bij Fort Rijnauwen ligt er voor het reduit, hier met grotendeels gedempte gracht, een halfrond terrein. Daarvandaan waren de drie toegangsbruggen onder vuur te nemen. Midden in de tot 8 meter hoge aarde bevond zich een doorsnijding (coupure): de veilige hoofdtoegang. Precies hier is in 2014 van beton een nieuwe entree gemaakt, inclusief ophaalbrug. De graafwerkzaamheden hebben maanden geduurd, vanwege de vele Romeinse vondsten. Deze zijn te zien in een aparte expositie over de Romeinse geschiedenis van deze plek. Het fraaie museumfort in wording ligt op de route van het Waterliniepad.

Documentatie

Literatuur

Groot, D. de, Chr. Will. Fort bij Vechten. Uitgeverij Stokerkade, Amsterdam, 2013. (Monografie in de Hollandse Waterlinie Erfgoedreeks)

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.

Steenbergen, Cl., J. van der Zwart & J. Goossens. Atlas Nieuwe Hollandse Waterlinie. Uitgeverij 010, Rotterdam, 2009. 207 pp.

Tempelman, L. & Chr. Will. De Nieuwe Hollandse Waterlinie in vogelvlucht. Projectbureau Nieuwe Hollandse Waterlinie, Utrecht, 2009. 28 pp.