Werk IV

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
A.b.6 Werk IV
Afbeelding
muur_van_werk_iv
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
batterijfort
polygonaal fort
NHW-code
A.b.6
RM-code
531386
Oppervlakte
1,0 ha
Huidige functie
horeca
Bouwkundige staat
gerestaureerd
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Werk IV is een klein fort met opstelplaatsen voor geschut (batterijen). Het fort ligt op een veelhoekig forteiland (1 hectare), omgeven door een droge gracht. Het hoogste punt ligt maar liefst 18,5 meter boven NAP. In de gracht staat een 3 meter hoge verdedigingsmuur met schietgaten en op de hoeken kleine ronde uitbouwen met kantelen, als gemetselde minibastions. Deze waren bedoeld voor zijdelings vuur ter verdediging van de gracht. Op het fortterrein bevinden zich verder twee wachthuizen, een bijzondere bomvrije gang en een nieuwe fortwachterswoning (2003).

In tegenstelling tot bijna alle andere forten van de waterlinie was het doel hier aanvankelijk offensief van aard. Ter beveiliging van Vesting Naarden moest zo nodig een uitval richting vijandelijke troepen mogelijk zijn.

Tegenwoordig fungeert het fort als culturele, educatieve en creatieve ontmoetingsplek. Een artillerieloods dient als atelier, een van de wachthuizen als kookstudio. De gemeente Bussum is eigenaar, het beheer komt sinds 1998 voor rekening van de Stichting tot behoud van Werk IV. Die heeft het fort laten restaureren en beheert de exploitatie.

Bezoekers kunnen er workshops volgen en vergaderen. Trouwen kan hier ook.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Noord-Holland
Gemeente
gemeente Bussum
Plaats
Bussum
Adres
Dr. Abraham Kuyperlaan 1a, Bussum
Postcode
1402 SB
Eigenaar

Gemeente Bussum

X-Y coördinaten
52.27129;5.17605
Bijzonderheden

Het fort ligt op het hoogste punt van Bussum midden in het huidige centrum, ruim twee kilometer zuidelijk van Vesting Naarden. Het fungeerde als centraal fort van in totaal 9 verdedigingswerken, waarvan er drie (waarschijnlijk) nooit zijn gerealiseerd. Onder dit Offensief voor Naarden vielen ook de Batterij aan de Koedijk, de Batterij vooruit Bussum (hiervan resteert alleen nog een stuk droge gracht) en het Rechter- en Linkervleugelwerk, behorend bij Werk IV. Het Pannenkoekenfort – die naam dankt het aan zijn ronde vorm – wordt ook wel tot het offensief gerekend.

De fortenring lag hoog en droog vóór de waterlinie in ’t Gooi, reden waarom aanvalskracht hier geen overbodige luxe was. De hoge ligging verklaart ook de droge gracht rond het fort.

Tussen 1915 en 1918 is ten zuiden van Bussum begonnen met aanleg van Infanteriestelling De Franse Kamp. Deze moest op haar beurt het Offensief en de verouderde Vesting Naarden verdedigen. De na afloop van de Eerste Wereldoorlog niet meer afgemaakte stelling bestond uit twee parallelle, onderling verbonden, loopgraven, met een zestigtal gewapend betonnen groepsschuilplaatsen uit 1918.

Historie object

Bouwjaar
1868
Bouwperiode
Bouwperiode 1867-1870
Bouwmateriaal
bakstenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Oorspronkelijke functie

ondersteuning offensief, verdediging heuvelrug, vesting

Oorspronkelijke bezetting

onbekend

Aantal geschut
onbekend

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Het Offensief voor Naarden is aangelegd tussen 1868 en 1870, toen bleek dat Naarden, vanwege haar kwetsbare positie vóór de waterlinie, extra bescherming nodig had. Eerst werd een poging gedaan tot afgraving van het hoger gelegen gebied rond Naarden, maar dat mislukte jammerlijk.

Van de aanvalstaken van het offensief kwam ook weinig terecht. Het fort kreeg al snel een tweede functie: tijdelijke opvang van een zich terugtrekkend veldleger. Het was namelijk niet zo eenvoudig de tienduizenden manschappen en duizenden paarden snel in veiligheid te brengen bij een waterlinie in werking.

De manschappen konden terecht in twee bomvrije wachthuizen, elk aan een kant van de veilige noordwestzijde, of in de ruime bomvrije gang (poterne) in het midden van het fort. Deze komt uit achter het vooruitstekende middelpunt van de ommuring.

Het fort kon in geval van nood 100 man onderbrengen. Er waren 18 stuks geschut aanwezig, waaronder 6 mitrailleurs voor de minibastions.

Van het Offensief voor Naarden is Werk IV, ook wel ‘Hoofdwerk’ genoemd, als enige bewaard gebleven.

Al in 1926 is het fort ontheven van zijn militaire functie.

Waardering

Waardering
uniek
Omschrijving waardering

De Stichting tot Behoud van Werk IV heeft het fort laten restaureren, waardoor het in behoorlijk goede staat verkeert. Al in 1969 is het uitgeroepen tot rijksmonument. Uniek is de combinatie van het veelhoekige (polygonale) fortterrein, de droge gracht en de bakstenen muur met schietgaten en kleine gekanteelde bastions (‘oreillons’) op de vijf hoeken. De muur liep vroeger helemaal rond, aan de noordwestkant is die nu verdwenen.

Een andere bijzonderheid is de 34 meter lange, overdekte gang (poterne) in het midden van het terrein. Deze loopt onder de 9 meter hoge hoofdwal naar de andere kant van het fort. Gewapende manschappen konden zich zo ongezien achter de muur verschansen.

De droge gracht is omgeven door een 6 meter hoge borstwering die aan de andere kant geleidelijk afloopt (glacis). Ook hierachter konden soldaten zich verdekt opstellen, en er waren opstelplaatsen voor geschut.

De twee wachthuizen (‘kazematten’) in de zijwallen zijn goed bewaard en de drie lokalen in elk ervan bevatten fraai metselwerk. Beide waren in gebruik als logies. In het ene bevond zich een kruitmagazijn, in het andere een keuken.

Het fortterrein is vrij toegankelijk.

Documentatie

Literatuur

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie Uitg. Matrijs, 4e druk 2011, 188 pp.