Vesting Weesp

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
A.b.1 Vesting Weesp
Afbeelding
Weesp
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
vestingstad
NHW-code
A.b.1
RM-code
38662
Bouwkundige staat
intact
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
beschermd stads- en dorpsgezicht
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Anders dan Naarden is Weesp niet direct herkenbaar als vesting. Toch zijn er nog een aantal overblijfselen uit de zeventiende en negentiende eeuw. Fort Ossenmarkt springt als eerste in het oog. De door een fortgracht met ophaalbrug omgeven ronde toren staat op een langgerekt forteiland, de Ossenmarkt, midden in de Vecht. Dat is op zijn beurt met twee lange bruggen, waarvan één met ophaalbaar deel, aan de oost- en westkant verbonden met het vasteland.

Het forteiland telt twee bastions. Deze hoekige uitbouwen van de omwalling dienden ter verdediging van de fortgracht. Twee oude vestingbastions bevinden zich aan de zuidoostkant van het stadje.

De vesting, Fort Ossenmarkt in het bijzonder, moest de Vechtoevers en de weg tussen Naarden en Muiden vrijwaren van vijandelijke indringers. Later kwam daar het bewaken van de sluizen tussen Amstel en Vecht bij en de verdediging van de spoorlijn Hilversum-Amsterdam. Deze doorsnijdingen van de waterlinie lagen hoger, waardoor ze zwakke plekken vormden in de waterlinie.

Eigenaar gemeente Weesp verhuurt het torenfort aan lokale maatschappelijke en culturele organisaties. Een negentiende-eeuwse houten artillerieloods dient als expositieruimte en op het voormalige genieterrein bevindt zich een tuinwinkel annex theetuin.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Noord-Holland
Gemeente
gemeente Weesp
Plaats
Weesp
X-Y coördinaten
52.30767;5.04588
Bijzonderheden

Samen met het noordelijk gelegen Muiden en Naarden in het oosten vormde Weesp, op de grens van Holland en Utrecht, een vestingdriehoek ter bescherming van Amsterdam. Ook de verdwenen Batterij De Roskam, ooit gelegen aan de westkant van Weesp langs de rivier Smal Weesp, hoorde bij de vesting. Deze opstellingsplaats voor geschut uit 1799 moest voorkomen dat vijanden via deze rivier doordrongen tot het westland. De batterij werd in 1923 opgeheven en is volledig verdwenen. In 1939 verrees op dezelfde plek Kamp De Roskam, met barakken voor gemobiliseerde troepen. Na de Tweede Wereldoorlog waren deze in gebruik als interneringskamp voor NSB’ers.

De vesting kon zo nodig ondersteunend vuur verlenen aan het bij de vesting horende Fort Uitermeer, dat naar het zuidwesten aan de Vecht ligt.

Tussen 1892 en 1922 viel Weesp, net als Muiden, onder de Stelling van Amsterdam.

Historie object

Bouwjaar
1673, 1859
Bouwperiode
Bouwperiode vóór 1815
Oorspronkelijke functie

Afsluiting en verdedigen van de Vecht oevers, de sluizen en de spoorweg Amsterdam - Amersfoort.

Oorspronkelijke bezetting

28 logies in loods Bastion Bakkerschans en 14 logies in loods Bastion Rozeboom (1924); 31ste Regiment Infanterie, II Bataljon (1939-1940)

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

De eerste aanzet voor Vesting Weesp, een eenvoudige omwalling, werd gedaan in de veertiende eeuw. Net als Naarden had het grensstadje in die tijd vooral te lijden van regionale twisten.

Tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) ontwikkelde Weesp zich tot vesting. In 1673, na de Franse belegering onder Lodewijk XIV, werd zij onderdeel van de Oude Hollandse Waterlinie en werden nieuwe wallen, grachten en bastions aangelegd.

Later, tijdens de Nieuwe Hollandse Waterlinie, volgde uitbreiding met het torenfort aan de Ossenmarkt (1861). Daar hoorden twee stallingen voor geschut (remises) bij, inclusief ondergronds buskruitmagazijn en projectielenvulplaats.

Omdat de ontwikkelingen op wapengebied razendsnel gingen, waren in 1876 alweer nieuwe versterkingen nodig: een dikke laag aarde op het torendak en een stevige aarden wal aan de oostkant.

De twee bouwlagen tellende bomvrije toren is opgetrokken uit baksteen. Net als bij de andere torenforten zijn de verschillende ruimtes rond een centrale gang geschakeld die een binnenring omsluit. De halfronde uitbouw herbergt het trappenhuis. De toren bood onderdak aan 161 man.

Alleen tijdens de mobilisaties voor beide wereldoorlogen was het fort volledig bemand.

De vesting, die vooral als opslagplaats diende voor nabijgelegen forten, is in 1947 opgeheven. Het torenfort behield zijn militaire rol tot 1959.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

Vesting Weesp is zowel rijksmonument als beschermd stads- en dorpsgezicht. De vier bastions en de bijbehorende aarden wallen zijn grotendeels intact. In 1982 is bij restauratie van de toren de beschermende aarden wal verwijderd en de fortgracht, met (nieuwe) brug, hersteld. Het torenfort bevindt zich dus in de oorspronkelijke staat, wat bijzonder is.

Op de bastions zijn (restanten) van kanonstallingen te vinden. Ook staan er op elk bastion een of twee groepsschuilplaatsen en resten van een koepelkazemat, alle uit 1939. De schuilplaatsen van gewapend beton boden dekking aan 11 man.

Tegenover de twee zuidelijke bastions staat aan de overkant van het water een groot aantal negentiende-eeuwse huizen. Ze zijn van hout omdat ze binnen het schootsveld van de vesting lagen. Ook ten zuiden van Vesting Naarden is een hele straat met zulke ‘kringenwetwoningen’ behouden gebleven. De Kringenwet schreef precies voor welke bebouwing was toegestaan binnen 300, 600 en 1.000 meter rond de vesting. In dit geval alleen houten huizen. Bij oorlogsdreiging mocht het leger de huizen platbranden voor een vrij schootsveld.

De vesting ligt op de route van het Waterliniepad (rondwandeling). De toren is af en toe te bezichtigen, als onderdeel van georganiseerde stadswandelingen en op Monumentendag.

Documentatie

Literatuur

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitg. Matrijs, 4e druk 2011, 188 pp.