Werk bij Maarsseveen

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
B.c.1 Werk bij Maarsseveen
Objectnaam (alternatief)
Werk bij Maarsseveen
Afbeelding
Maarsseveen
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
batterijfort
NHW-code
B.c.1
RM-code
524843
Oppervlakte
0,8 ha
Huidige functie
cultureel
Bouwkundige staat
intact
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
gemeentelijk monument
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Het kleine Werk bij Maarsseveen bestaat uit een rechthoekig eilandje (0,8 hectare) met afgeronde hoeken, omgeven door een 20 meter brede gracht. Het oorspronkelijke batterijfort beschikte over vier opstelplaatsen voor geschut (batterijen) achter een aarden wal. Daarvan is niets meer te zien, omdat die wal na de Tweede Wereldoorlog met de grond gelijk is gemaakt. Hetzelfde geldt voor een eind negentiende-eeuwse bergplaats voor geschut (remise) en een opslagloods.

Wat resteert is de onder een dikke laag aarde verstopte, bomvrije kazerne uit 1881. Alleen de voorkant is zichtbaar. Ook de oorspronkelijke toegangsbrug op het zuiden is er nog.

Het fort moest de Maarsseveense Dijk, de naastgelegen vaart en de Maarsseveense en Tienhovense polders verdedigen. Ten noordwesten van het forteiland zijn resten te zien van een extra beschermingswal (‘enveloppe’), eveneens door water omgeven. Hierop bevindt zich nog de fortwachterswoning.

Het fort is tegenwoordig in bezit van stichting C-Fordt, die er in samenspraak met de provincie Utrecht een ‘duurzame broedplaats voor kunst, cultuur en recreatie’ van wil maken.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Utrecht
Gemeente
Maarssen
Plaats
Maarssen
Adres
Herenweg 3, Maarsseveen
Postcode
3602 AM
Eigenaar

provincie Utrecht sinds 1969

X-Y coördinaten
52.14654;5.06408
Bijzonderheden

Ten noorden van Utrecht en ten oosten van Maarssen ligt het fort op de kruising van de Herenweg en de Maarsseveensevaart. In de linie ligt het tussen Fort bij Tienhoven in het noorden en Fort aan de Klop en Fort de Gagel in het zuiden, beide langs de grens van Utrecht.

Al sinds het eind van de negentiende eeuw volstonden de forten niet langer als verdediging, maar pas bij aanvang van de Eerste Wereldoorlog verlegde de strijd zich naar het veld. Hier werden loopgraven aangelegd en er verrezen betonnen groepsschuilplaatsen en kazematten. Zowel richting Fort bij Tienhoven als Fort aan de Klop liggen er nog enkele uit de jaren 1939 en 1940. De geschutskoepels van de kazematten waren van staal en boden de soldaten een relatief veilige plek om de vijand te beschieten. Van deze kazematten staat alleen het betonnen onderstel er nog. Het staal van de koepels was populair bij de Duitsers, die het in bezit namen voor hergebruik in de wapenindustrie.

Historie object

Bouwjaar
1880
Bouwperiode
Bouwperiode 1870-1886
Bouwmateriaal
bakstenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Oorspronkelijke functie

Dit werk moest de Maarsseveense dijk en de vaart naast de dijk beschermen.

Oorspronkelijke bezetting

82 manschappen

Aantal geschut
6 stukken

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Anders dan de omliggende forten dateert het Werk bij Maarsseveen (1881) uit de vierde en laatste bouwperiode van de Nieuwe Hollandse Waterlinie (1870-1886). Die was nodig vanwege introductie van de vernietigende brisantgranaat, nieuwe mortieren en steeds verder reikend geschut. Het Werk bij Maarsseveen is het laatst gebouwde onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Fort aan de Klop boette hierdoor aan belang in en werd bij de moderniseringsronde in dezelfde periode overgeslagen.

De kazerne was bedoeld voor logies en verblijf van manschappen en voor opslag van wapens en munitie. Er was ruimte voor 81 manschappen en 6 stukken geschut.

Het forteiland valt op doordat het nauwelijks beplant is. Omdat de forten in belang afnamen is kennelijk niet meer geïnvesteerd in de voor veel forten kenmerkende groene camouflage.

In de nabije omgeving, langs de Herenweg en de Maarsseveense Vaart staan her en der nog enkele houten huizen en schuren. Bij oorlogsdreiging waren die snel plat te gooien of te branden, zodat een vrij schootsveld gegarandeerd was. De Kringenwet uit 1853 regelde precies wat er aan bouwactiviteiten was toegestaan binnen de drie ‘verboden kringen’ van 300, 600 en 1.000 rond elk fort. Daarom staan deze huizen ook wel bekend als ‘kringenwetwoningen’.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

Hoewel de originele wallen op het forteiland verdwenen zijn, is dit Rijksmonument zeker een bezoek waard. Alleen al vanwege de prominente ligging in het nog altijd schaars bebouwde polderlandschap, dat de laatste eeuw nauwelijks veranderd is. De contouren van het forteiland en de kazerne met aarddekking zijn nog intact, net als de fortgracht met brug.

Provincie Utrecht heeft de kazerne en het terrein bovendien opgeknapt. Stichting C-Fordt heeft vervolgens het forteiland op de schop genomen. De historische omwalling is intussen gereconstrueerd.

Het Waterliniepad voert langs het fort, dat afgezien van de kazerne vrij toegankelijk is. Boven op de kazerne zijn picknickplekken aangelegd en is het waterlinielandschap te bekijken.

Documentatie

Literatuur

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.