Fort de Gagel

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
C.a.2 Fort de Gagel
Objectnaam (alternatief)
Fort aan de Gagel
Afbeelding
Gagel
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
batterijfort
NHW-code
C.a.2
RM-code
514438
Oppervlakte
0,91 ha
Huidige functie
bedrijf/bedrijvencomplex
Bouwkundige staat
goed
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Langs de Utrechtse rondweg, grenzend aan het Noorderpark, ligt Fort De Gagel. Het was een onderdeel van de eerste verdedigingsring oostelijk van Utrecht. Op het rechthoekige eilandje met fortgracht staan bouwwerken uit verschillende periodes: een wachthuis, een kazerne en een betonnen bergplaats voor geschut (remise). Opvallend zijn de drie groepsschuilplaatsen die achter de kazerne half in het groen verzonken liggen.

Het fort moest verschillende dijken, vaarten en sluizen in de nabije omgeving bewaken. Deze kwamen niet onder water te staan als de linie in werking zou treden en waren daarom kwetsbaar. De sluizen waren onmisbaar voor het op peil houden van het water in de polders rondom, de gewenste hoogte was zo’n 40 à 50 centimeter.

Het fort, ruim 2 hectare in oppervlak, is sinds 1997 in bezit van de gemeente Utrecht. Die wil het, net als 8 andere forten, restaureren, beheren en een nieuwe, eigentijdse functie geven. Fort De Gagel moet een opstappunt worden voor buitenactiviteiten, met horeca, recreatie (fiets- en kanoverhuur) en een informatiecentrum (situatie 2014).

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Utrecht
Gemeente
gemeente Utrecht
Plaats
Utrecht
Adres
Gageldijk 163
Postcode
3566 MJ
Eigenaar

Gemeente Utrecht sinds 1997

X-Y coördinaten
52.12965;5.10258
Bijzonderheden

Fort De Gagel ligt op een kruispunt van wegen tussen de naoorlogse wijk Overvecht en het omvangrijke Noorderpark, aan het noordeinde van de Klopvaart. Het moest de Gageldijk, Kerkeindse Dijk (nu Burgemeester Huydecoperweg), Klopdijk en de twee sluizen bij het fort beschermen. Deze sluizen waren alleen voor militair gebruik: het onder water zetten van land, zodat de vijand Utrecht en ‘Vesting Holland’ niet kon bereiken. Ze lieten het water uit de Vecht de Voorveldse polder in stromen. Als het hoog genoeg stond, gingen de sluizen dicht en hielden ze het water op peil.

Net als de forten Aan de Klop, Blauwkapel, aan de Biltstraat, Vossegat, de vier Lunetten op de Houtense Vlakte en Jutphaas, stamt Fort De Gagel uit de eerste bouwperiode van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Samen vormden ze de belangrijkste verdediging van die stad. Net als het Werk bij Maarsseveen nam het fort eind negentiende eeuw een deel van de taken van Fort aan de Klop over.

Historie object

Bouwjaar
1819
Bouwperiode
Bouwperiode 1815-1826
Bouwmateriaal
bakstenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Oorspronkelijke functie

De Voorveldse polder kon bij vijandelijke dreiging onder water worden gezet. Fort De Gagel was bedoeld als bescherming van de accessen door deze inundatie gevormd door de wegen naar Westbroek en Maarseveen. Tevens diende het fort voor de afsluiting van de Gageldijk, Kerkeindse Dijk, Klopdijk en ter bescherming van de nabijgelegen inundatiesluizen.

Oorspronkelijke bezetting

Totaal 168 manschappen.

Bewapening
houwitser
kanon-achterlader
mortier

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

De eerste aanleg van het fort stamt van 1819-21. Het aarden batterijfort, met achter de aarden wal opstelplaatsen voor geschut (batterijen), werd krap 30 jaar later ingrijpend aangepast. Aan de kant van de brug, de veilige kant of ‘keel’, verrees een bomvrij vierkant wachthuis (16 x 16 m). Het gebouw, met 1,5 meter dikke muren, bevatte 2 slaapzalen en twee ruimtes voor geschut, elk voor 2 kanonnen (houwitsers). Ook op het open dak was ruimte voor kanonnen. Het wachthuis, toen nog met eigen gracht, fungeerde als fort binnen het fort: een laatste vluchtplek (reduit).

In 1878 volgde pal achter het wachthuis een ruime kazerne, afgezien van de voorkant verstopt onder een dikke laag aarde. De kanonnen op het dak maakten plaats een laag aarde. Naast de kazerne kwam een extra opslagplaats (remise) voor kanonnen, kogels en kruit. Ook een deel van de kazerne was gereserveerd voor kruit en munitie. Gevulde projectielen gingen via het ‘hijschlokaal’ naar de kanonremise erboven. De kazerne bood verder logies voor manschappen en (onder)officieren en bood de noodzakelijke voorzieningen: een keuken, ziekenboeg, apotheek en toiletten (privaten). Middenin hield de fortcommandant kantoor, samen met een telegrafist. Het fort bood ruimte aan 131 manschappen en 14 kanonnen.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

Fort aan de Gagel verkeert in goede staat. Het wachthuis is volledig zichtbaar omdat alleen het dak in 1787 een beschermende aardlaag kreeg. Zowel het wachthuis als de kazerne is in baksteen opgetrokken en beide zijn typerend voor de liniearchitectuur van eind negentiende eeuw. Buiten de fortgracht, bij de brug, staat naast een voormalige artillerieloods de fortwachterswoning uit dezelfde periode.

Het waterlinielandschap rond het Rijksmonument is grotendeels intact gebleven. Spelbreker is het Gagelbos, onderdeel van het onlangs ingerichte Noorderpark. Het bos valt voor een deel in de ‘verboden kringen’, de cirkels van 300, 600 en 1.000 meter rondom een fort. Hierbinnen was volgens de Kringenwet uit 1853 geen hoge begroeiing toegestaan. Dit om het schootsveld vanuit het fort niet te belemmeren. Maar er zijn ook voordelen: de ‘nieuwe natuur’ omvat verschillende wandel- en fietsroutes naar de nabijgelegen forten Aan de Klop, Ruigenhoek en Blauwkapel.

Tussen die forten zijn nog duidelijk de resten van de mobilisatie voor de Eerste en Tweede Wereldoorlog zichtbaar, onder meer in de vorm van betonnen groepsschuilplaatsen. Vooral de ‘piramide’ met zijn schuine zijden is goed vertegenwoordigd.

Het Waterliniepad voert langs het vrij toegankelijke fort. De bouwwerken zijn (nog) niet te bezoeken.

Documentatie

Literatuur

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.