Lunet I

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
C.c.2 Lunet I
Objectnaam (alternatief)
De vier Lunetten op de Houtense Vlakte
Afbeelding
Lunetten
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
lunet
NHW-code
C.c.2
RM-code
514314
Oppervlakte
1,01 ha
Huidige functie
educatie
Bouwkundige staat
gerestaureerd
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Binnen de bebouwde kom van Utrecht bevinden zich vier lunetten. Een lunet is een klein forteiland, meestal met twee geknikte zijden die uitkomen in een punt (saillant). Met enige verbeelding is er een halve maan in te herkennen. De naam is dan ook afgeleid van het Franse woord voor maan: lune. Deze bescheiden verdedigingswerken, met circa 1 hectare oppervlak, stammen uit de twintiger jaren van de negentiende eeuw. Samen met de drie andere lunetten vormde Lunet I één verdedigingswerk dat de stad Utrecht bij oorlogsdreiging aan de oostkant moest verdedigen.

Tegenwoordig maken de lunetten deel uit van de vergevorderde herontwikkelingsplannen voor 8 forten aan de stadsrand, alle in bezit van de gemeente Utrecht. Die kocht Lunet I en II in 1997 voor het zachte prijsje van 1 gulden per stuk. Op Lunet I heeft het ‘Fort van de Democratie’, een educatieproject over burgerschap, een onderkomen gevonden. Ook dient het als bijzondere locatie voor buitenschoolse opvang.

In de groepsschuilplaatsen overnachten en overwinteren vleermuizen. De dikke muren en aarddekking zorgen voor een constante temperatuur van zo’n 12 graden Celsius, ideaal voor deze dieren. De manschappen voeren er minder wel bij: tijdens mobilisaties werd er veel gehoest en gesnotterd.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Utrecht
Gemeente
Utrecht
Plaats
Utrecht
Adres
Koningsweg 290
Postcode
3585 LD
Eigenaar

gemeente Utrecht sinds 1997

X-Y coördinaten
52.07592;5.14250
Bijzonderheden

Lunet I ligt noordelijk van de Koningsweg, aan de oostkant van Utrecht. Samen met Lunet II verdedigde het deze toegang tot de stad. De Houtense Vlakte lag te hoog om onder water te zetten. De vier Lunetten kwamen vlak naast elkaar te liggen om dit kwetsbare gebied geheel af te schermen.

Door de jaren heen nam het aantal toegangswegen naar Utrecht bovendien toe. Zo werden in de jaren zestig van de negentiende eeuw twee spoorlijnen aangelegd, naar Arnhem en Den Bosch. Ze kwamen tussen Lunet II en III in te liggen, waardoor ze meteen ‘verdedigbaar’ waren. Tien jaar later werd een ‘inundatiekanaal’ aangelegd tussen de Schalkwijkse Wetering en de lunetten. Bij onderwaterstelling (inundatie) kon water uit de Lek via dit kanaal naar de lager gelegen gebieden aan de rand van Utrecht stromen. Bewaking van het kanaal en bijbehorende sluizen viel ook onder de taken van de lunetten. Samen met de forten De Gagel, Aan de Klop, De Bilt, Blauwkapel en Vossegat vormden de Lunetten een eerste verdedigingsring om Utrecht, ter bescherming van al die zwakke plekken in de linie.

Historie object

Bouwjaar
1825-1828
Bouwperiode
Bouwperiode 1815-1826
Bouwmateriaal
bakstenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Oorspronkelijke functie

Verdediging van de Houtense vlakte die niet geïnundeerd kon worden en de wegen naar Bunnik en Houten. Later de spoorwegen naar Arnhem en 's-Hertogenbosch.

Oorspronkelijke bezetting

De vier lunetten hadden in 1885 een bezetting van 285 manschappen.

Aantal geschut
De vier lunetten hadden samen 36 stuks geschut.

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

De vier lunetten zijn gebouwd tussen 1822 en 1826 en behoren tot de eerste verdedigingswerken van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Ze verrezen iets westelijk van enkele aarden verdedigingswerken uit 1787, Lunet I als laatste.

De aarden omwalling is aan de buitenkant voorzien van 2 meter dikke muren, bekleed met metselwerk. Voor Lunet I zijn maar liefst 5 miljoen ‘metzelstenen’ gebruikt. Aan de veilige kant (keel) bevindt zich de toegang tot het fort via een brug over de fortgracht. Op elk van de twee uiteinden van het forteiland is een bomvrij onderkomen met schietsleuven geplaatst, vanwaar de lunet zelf te verdedigen was en de buurlunetten onder vuur te nemen waren. Deze ‘flankkazematten’ dienden als opslag voor munitie en wapens en bestonden uit 5 naast elkaar gelegen halfronde gewelven, met doorgangen in de tussenmuren. Hier werd ook geslapen. Eén onderofficier voerde het bevel over 56 manschappen, verdeeld over de vier lunetten. Deze had zijn eigen verblijf op Lunet II.

In 1895 kreeg het fort een houten opslagloods. In aanloop naar de Tweede Wereldoorlog volgden nog een mitrailleurkazemat, twee groepsschuilplaatsen (1939) en een atoombunker uit de Koude Oorlog. Op Lunet I zetelde in die tijd een commandopost van de Bescherming Bevolking.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

De vier lunetten, alle uitgeroepen tot Rijksmonument, zijn bijzonder omdat ze in hun specifieke vorm en functie sterk afwijken van de overige linieforten. Lunet I, met fortgracht, brug, aarden wallen, bomvrije onderkomens en met baksteen beklede fortmuren, is in 2009 ingrijpend gerestaureerd.

De brug die toegang geeft tot het forteiland, maakte vroeger deel uit van een ‘plofsluis’. Door de sluis op te blazen vormde deze een dam, zodat het omliggende gebied onder water zou blijven. De sluis is nooit gebruikt en het plofdeel is verwijderd. Evengoed herinnert de brug aan dit bijzondere linie-instrument.

Wel bewaard gebleven is een overdekte gang (poterne). Soldaten konden zich hierlangs ongezien verplaatsen van een van de kazematten naar de aarden omwalling. De oorspronkelijke gracht tussen Lunet I en II is verdwenen. Een ijzeren loods achter het fort verhuisde in 1905 naar Fort aan de Klop.

De oorspronkelijke samenhang tussen de lunetten is in het verstedelijkte landschap helaas slecht zichtbaar. Evengoed is dit vrij toegankelijke verdedigingswerk de moeite van het bekijken waard. Samen met de andere lunetten vormt het een groene ‘long’ aan de rand van de stad. Het Waterliniepad voert langs de vier lunetten (rondwandeling) en op aanvraag is een rondleiding mogelijk.

Documentatie

Literatuur

Smit, M. en M. van Zandbergen. Cultuurhistorisch onderzoek. De Vier Lunetten op de Houtense Vlakte bij Utrecht. Gemeente Utrecht, 2006, 82 pp.

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.

Steenbergen, Cl., J. van der Zwart & J. Goossens. Atlas Nieuwe Hollandse Waterlinie. Uitgeverij 010, Rotterdam, 2009. 207 pp.

Tempelman, L. & Chr. Will. De Nieuwe Hollandse Waterlinie in vogelvlucht. Projectbureau Nieuwe Hollandse Waterlinie, Utrecht, 2009. 28 pp.