Lunet II

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
C.c.3 Lunet II
Objectnaam (alternatief)
Lunet 2, de Vier Lunetten op de Houtense vlakte
Afbeelding
Lunetten
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
lunet
NHW-code
C.c.3
RM-code
514315
Oppervlakte
1 ha
Huidige functie
bedrijf/bedrijvencomplex
Bouwkundige staat
gerestaureerd
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Binnen de bebouwde kom van Utrecht bevinden zich vier lunetten. Een lunet is een klein forteiland, meestal met twee geknikte zijden die uitkomen in een punt (saillant). Met enige verbeelding is er een halve maan in te herkennen. De naam is dan ook afgeleid van het Franse woord voor maan: lune. Deze bescheiden verdedigingswerken, met circa 1 hectare oppervlak, stammen uit de twintiger jaren van de negentiende eeuw. Samen met de drie andere lunetten vormde Lunet II één verdedigingswerk dat de stad Utrecht bij oorlogsdreiging aan de oostkant moest verdedigen.

Tegenwoordig maken de lunetten deel uit van de vergevorderde herontwikkelingsplannen voor 8 forten aan de stadsrand, alle in bezit van de gemeente Utrecht. Die kocht Lunet I en II in 1997 voor het zachte prijsje van 1 gulden per stuk. De definitieve bestemming van Lunet II ligt nog niet vast. Voorlopig vinden de Monumentenwacht en een leer-/werkproject voor licht gehandicapte jongeren er onderdak in een oude loods. [NB: actualiteit!]

In de bunkers overnachten en overwinteren vleermuizen. De dikke muren en aarddekking zorgen voor een constante temperatuur van zo’n 12 graden Celsius, ideaal voor deze dieren. De manschappen voeren er minder wel bij: tijdens mobilisaties werd er veel gehoest en gesnotterd.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Utrecht
Gemeente
Utrecht
Plaats
Utrecht
Adres
Koningsweg
Postcode
3582 GD
Eigenaar

gemeente Utrecht sinds 1997

X-Y coördinaten
52.07340;5.13949
Bijzonderheden

Lunet II ligt zuidelijk van de Koningsweg, aan de oostkant van Utrecht. Samen met Lunet I verdedigde het deze toegang tot de stad. De andere kant van Lunet II bestreek de Houtense Vlakte, die te hoog lag om onder water te zetten. De vier lunetten kwamen vlak naast elkaar te liggen om dit kwetsbare gebied geheel af te dekken.

Door de jaren heen nam het aantal toegangswegen naar Utrecht bovendien toe. Samen met de forten De Gagel, Aan de Klop, De Bilt, Blauwkapel en Vossegat vormden de lunetten een eerste verdedigingsring om Utrecht, ter bescherming van al die hiaten in de linie. Zo werden in de jaren zestig van de negentiende eeuw twee spoorlijnen aangelegd, naar Arnhem en Den Bosch. Ze kwamen tussen Lunet II en III in te liggen, waardoor ze meteen ‘verdedigbaar’ waren. Tien jaar later werd een ‘inundatiekanaal’ aangelegd tussen de Schalkwijkse Wetering en de lunetten. Bij onderwaterstelling (inundatie) kon water uit de Lek via dit kanaal naar de lager gelegen gebieden aan de rand van Utrecht stromen. Bewaking van het kanaal en bijbehorende sluizen viel ook onder de taken van de lunetten.

Historie object

Bouwjaar
1822
Bouwperiode
Bouwperiode 1815-1826
Bouwmateriaal
bakstenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Oorspronkelijke functie

Verdediging van de Houtense vlakte die niet geïnundeerd kon worden en de wegen naar Bunnik en Houten. Later de spoorwegen naar Arnhem en 's-Hertogenbosch.

Oorspronkelijke bezetting

De vier lunetten hadden in 1885 een bezetting van 285 manschappen.

Aantal geschut
DE vier lunetten hadden samen 36 stuks geschut.

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

De vier lunetten zijn gebouwd tussen 1822 en 1826 en behoren tot de eerste verdedigingswerken van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Ze verrezen iets westelijk van enkele aarden verdedigingswerken uit 1787, Lunet II als eerste.

De aarden omwalling is aan de buitenkant voorzien van 2 meter dikke muren, bekleed met metselwerk, waar miljoenen ‘metzelstenen’ voor zijn gebruikt. Aan de veilige kant (keel) bevindt zich de toegang tot het fort via een brug over de fortgracht. Op elk van de twee uiteinden van het forteiland is een bomvrij onderkomen met schietsleuven geplaatst, vanwaar de lunet zelf te verdedigen was en de buurlunetten onder vuur te nemen waren. Deze ‘flankkazematten’ dienden als opslag voor munitie en vuurwapens en bestonden uit 5 naast elkaar gelegen halfronde gewelven met doorgangen in de tussenmuren. Hier werd ook geslapen. Eén onderofficier voerde het bevel over 56 manschappen, verdeeld over de vier lunetten. Hij had zijn eigen vertrek in de noordelijke kazemat op Lunet II.

In de twintigste eeuw volgde versterking met twee betonnen groepsschuilplaatsen uit 1918 en 1939. Die van 1939 is nooit afgemaakt, omdat de Grebbelinie uiteindelijk de belangrijkste verdedigingslinie werd.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

De vier lunetten, alle uitgeroepen tot Rijksmonument, zijn bijzonder omdat ze in hun specifieke vorm en functie sterk afwijken van de overige linieforten. Lunet II, met fortgracht, brug, aarden wallen, bomvrije onderkomens en met baksteen beklede fortmuren is grondig gerestaureerd, zo ook een houten loods uit 1895. Dicht bij de brug staat de fortwachterswoning. In vredestijd was de fortwachter verantwoordelijk voor de vier lunetten.

De oorspronkelijke samenhang tussen de lunetten is in het verstedelijkte landschap helaas slecht zichtbaar, en vooral Lunet II bevindt zich in een nogal rommelige omgeving. De oorspronkelijke gracht tussen Lunet I en II is verdwenen. In de directe omgeving is bovendien een trambaan aangelegd van Utrecht naar de Uithof, reden waarom de restauratieplannen voorlopig in de koelkast staan.

Lunet II is niet toegankelijk, maar de vier verdedigingswerken zijn evengoed de moeite van het bekijken waard. Met hun bijzondere vegetatie en bijbehorende fauna vormen ze een groene ‘long’ aan de rand van de stad. Het Waterliniepad voert erlangs (rondwandeling) en op aanvraag is een rondleiding op een van de lunetten mogelijk.

Documentatie

Literatuur

Smit, M. en M. van Zandbergen. Cultuurhistorisch onderzoek. De Vier Lunetten op de Houtense Vlakte bij Utrecht. Gemeente Utrecht, 2006, 82 pp.

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.

Steenbergen, Cl., J. van der Zwart & J. Goossens. Atlas Nieuwe Hollandse Waterlinie. Uitgeverij 010, Rotterdam, 2009. 207 pp.

Tempelman, L. & Chr. Will. De Nieuwe Hollandse Waterlinie in vogelvlucht. Projectbureau Nieuwe Hollandse Waterlinie, Utrecht, 2009. 28 pp.