Lunet IV

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
C.d.2 Lunet IV
Objectnaam (alternatief)
Lunet 4, de Vier Lunetten op de Houtense Vlakte
Afbeelding
Lunetten
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
lunet
NHW-code
C.d.2
RM-code
514317
Oppervlakte
0.98 ha
Huidige functie
cultureel
educatie
Bouwkundige staat
redelijk
Bouwkundige staat in
2002
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Binnen de bebouwde kom van Utrecht bevinden zich vier lunetten. Een lunet is een klein forteiland, meestal met twee geknikte zijden die uitkomen in een punt (saillant). Met enige verbeelding is er een halve maan in te herkennen. De naam is dan ook afgeleid van het Franse woord voor maan: lune. De bescheiden forten, met circa 1 hectare oppervlak, stammen uit de twintiger jaren van de negentiende eeuw. Samen met de drie andere lunetten vormde Lunet IV één verdedigingswerk dat de stad Utrecht bij oorlogsdreiging aan de oostkant moest verdedigen.

Tegenwoordig maken de lunetten deel uit van de vergevorderde herontwikkelingsplannen voor 8 forten aan de stadsrand, alle in bezit van de gemeente Utrecht. Restauratie van Lunet IV moet nog plaatsvinden (2014). Het plan is om er een ‘zorgfort’ van te maken, met begeleiding voor verstandelijk gehandicapten, mogelijk met kleinschalige horeca. Momenteel (2014) vindt op het fort buitenschoolse opvang plaats.

In de bunkers overnachten en overwinteren vleermuizen. De dikke muren en aarddekking zorgen voor een constante temperatuur van zo’n 12 graden Celsius, ideaal voor deze dieren. De manschappen voeren er minder wel bij: tijdens mobilisaties werd er veel gehoest en gesnotterd.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Utrecht
Gemeente
Utrecht
Plaats
Utrecht
Adres
Oude Liesbosweg 76
Postcode
3524 SB
Eigenaar

Gemeente Utrecht sinds de jaren 60/70

X-Y coördinaten
52.06852;5.13377
Bijzonderheden

Lunet IV ligt ten zuiden van het Houtensepad, aan de oostkant van Utrecht. Het fort bewaakte deze toegang tot de stad en ondersteunde Lunet III bij de verdediging van de Houtense Vlakte, die te hoog lag om onder water te zetten. De vier lunetten kwamen vlak naast elkaar te liggen om dit kwetsbare gebied geheel af te dekken.

Door de jaren heen nam het aantal toegangswegen naar Utrecht toe. Samen met de forten De Gagel, Aan de Klop, De Bilt, Blauwkapel en Vossegat vormden de lunetten een eerste verdedigingsring om Utrecht, ter bescherming van al die zwakke plekken in de linie. Zo werden in de jaren zestig van de negentiende eeuw twee spoorlijnen aangelegd, naar Arnhem en naar Den Bosch. Ze kwamen tussen Lunet II en III in te liggen, waardoor ze meteen ‘verdedigbaar’ waren. Tien jaar later werd een ‘inundatiekanaal’ aangelegd tussen de Schalkwijkse Wetering en de lunetten. Bij onderwaterstelling (inundatie) kon water uit de Lek via dit kanaal naar de lager gelegen gebieden aan de rand van Utrecht stromen. Bewaking van het kanaal en bijbehorende sluizen viel ook onder de taken van de lunetten.

Historie object

Bouwjaar
1824-1826
Bouwperiode
Bouwperiode 1815-1826
Bouwmateriaal
bakstenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Oorspronkelijke functie

Afsluiting van het niet onder water te zetten gedeelte van de Houtense Vlakte en de wegen naar Bunnik en Houten.Later ook voor de bestrijking van de spoorlijnen naar Arnhem en 's-Hertogenbosch en ondersteuning van het Werk aan de Hoofddijk.

Oorspronkelijke bezetting

De vier Lunetten samen hadden in 1885 285 man bezetting.

Bewapening
kanon-achterlader
Aantal geschut
36 stuks geschut voor de 4 Lunetten samen

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

De vier lunetten zijn gebouwd tussen 1822 en 1826 en behoren tot de eerste verdedigingswerken van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Ze verrezen iets westelijk van een aantal aarden verdedigingswerken uit 1787, Lunet IV als derde.

De aarden omwalling is aan de buitenkant voorzien van 2 meter dikke muren, bekleed met metselwerk. Voor de fundering waren 1.900 houten heipalen nodig. Aan de veilige kant (keel) bevindt zich de toegang tot het fort via een brug over de fortgracht. Op elk van de twee uiteinden van het forteiland is een bomvrij onderkomen met schietsleuven geplaatst, vanwaar de lunet zelf te verdedigen was en de buurlunetten onder vuur te nemen waren. Deze ‘flankkazematten’ dienden als opslag voor vuurwapens en bestonden uit 5 naast elkaar gelegen halfronde gewelven met doorgangen in de tussenmuren. Hier werd ook geslapen. Eén onderofficier voerde het bevel over 56 manschappen, verdeeld over de vier lunetten. Deze had zijn eigen vertrek op Lunet II.

Enkele betonnen werken dateren van 1936 en 1939. Die van 1939 is nooit afgemaakt, omdat de Grebbelinie uiteindelijk de belangrijkste verdedigingslinie werd.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

De vier lunetten, alle uitgeroepen tot Rijksmonument, zijn bijzonder omdat ze in hun specifieke vorm en functie sterk afwijken van de overige linieforten. Restauratie van Lunet IV staat nog op de planning (2014).

De oorspronkelijke samenhang tussen de lunetten is in het verstedelijkte landschap helaas slecht zichtbaar. Voor Lunet III en IV geldt dit iets minder, omdat ze samen zijn opgenomen in het Beatrixpark. Aan de zuidoostkant is achter de fortgracht nog een overblijfsel te zien van een extra beschermingswal, die de vorm van de lunet volgt. De militaire term hiervoor is: ‘enveloppe’. Net als de lunet is deze ook (grotendeels) omringd door water.

Lunet IV is niet toegankelijk, maar de vier verdedigingswerken zijn evengoed de moeite van het bekijken waard. Met hun bijzondere vegetatie en bijbehorende fauna vormen ze een groene ‘long’ aan de rand van de stad. Het Waterliniepad voert langs de vier lunetten en op aanvraag is een rondleiding op een van de lunetten mogelijk.

Documentatie

Literatuur

Smit, M. en M. van Zandbergen. Cultuurhistorisch onderzoek. De Vier Lunetten op de Houtense Vlakte bij Utrecht. Gemeente Utrecht, 2006, 82 pp.

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.

Steenbergen, Cl., J. van der Zwart & J. Goossens. Atlas Nieuwe Hollandse Waterlinie. Uitgeverij 010, Rotterdam, 2009. 207 pp.

Tempelman, L. & Chr. Will. De Nieuwe Hollandse Waterlinie in vogelvlucht. Projectbureau Nieuwe Hollandse Waterlinie, Utrecht, 2009. 28 pp.