Fort op de Ruigenhoeksedijk

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
C.a.4 Fort aan de Ruigenhoekse dijk
Objectnaam (alternatief)
Fort Ruigenhoek
Afbeelding
Ruigenhoek
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
gebastioneerd fort
NHW-code
C.a.4
RM-code
517534
Oppervlakte
12 ha
Huidige functie
cultureel
natuur
Bouwkundige staat
goed
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Op loopafstand van Groenekan bevindt zich, midden in de polder, Fort op de Ruigenhoeksedijk. Het grote, rechthoekige fort (12 hectare) met fortgracht en brug, ziet er vanuit de lucht uit als een enorm ingedeukt kussen. De punten van het kussen zijn de bastions, hoekige uitstulpingen, van waaruit de fortgracht, het fort zelf en de nabije omgeving onder vuur te nemen waren.

Op het eiland staan twee grote ‘bomvrije’ gebouwen: een rechthoekig wachthuis en erachter een wat kleinere kazerne. Deze gebouwen en verschillende bergplaatsen voor geschut (remises) zijn, afgezien van de voorkant, verstopt onder een dikke laag aarde en staan met de rug naar het noordoosten. Van die kant werd de vijand verwacht.

Bij oorlogsdreiging moest het fort de dijk en een kade afsluiten voor de vijand en de sluizen en duikers in de omgeving bewaken. Deze waren noodzakelijk voor het onder water zetten van het poldergebied rondom.

Sinds 1998 is het fort in bezit van Staatsbosbeheer, dat zich momenteel (2014) bezint op een nieuwe bestemming, met behoud van natuur en erfgoed.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Utrecht
Gemeente
gemeente De Bilt
Plaats
Groenekan
Adres
t.o. Ruigenhoekse dijk 125
Postcode
3737 MR
Eigenaar

Staatsbosbeheer sinds 1998

X-Y coördinaten
52.12906;5.12973
Bijzonderheden

Het fort bevindt zich ten oosten van Groenekan, waar de Ruigenhoeksedijk overgaat in de Kanonsdijk, precies tussen twee ‘inundatiekommen’. De gehele waterlinie, van Muiden tot de Biesbosch, bestond uit 9 van zulke kommen die elk apart onder water te zetten (inunderen) waren met behulp van sluizen, kanalen en dijken. Het waren aaneengesloten stukken land van zo’n 5 kilometer breed, ongeveer even hoog gelegen. Omdat het niveau per kom nogal verschilde, stonden deze gebieden niet met elkaar in verband. Keerkades moesten voorkomen dat het water van de ene kom in de andere zou stromen. Zo was toch overal hetzelfde waterpeil te realiseren.

Naast de Ruigenhoekse Dijk was de keerkade daarom een belangrijk doel om te verdedigen. Het fortgeschut richtte zich verder op de weg en de spoorweg tussen Utrecht en Hilversum.

Samen met Fort Voordorp, Werk aan de Hoofddijk, Fort bij Rhijnauwen, Fort Vechten en Fort bij ’t Hemeltje vormde het Fort op de Ruigenhoeksedijk een tweede, oostelijker gelegen, verdedigingsring om Utrecht. Die moest de stad vrijwaren van vijandelijk geschut, want de kanonnen hadden een steeds groter bereik. In 1870 konden ze meer dan 3 kilometer overbruggen.

Het fort nam een deel van de taken van het oudere Fort Blauwkapel over.

Historie object

Bouwjaar
1869
Bouwperiode
Bouwperiode 1867-1870
Bouwmateriaal
bakstenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Oorspronkelijke functie

Verdediging van de Ruigenhoekse Dijk en van de keerkade en de damsluis tussen twee inundatiekommen (3e en 4e kom). Ondersteuning van de nabijgelegen forten ter verdediging van de Houtense vlakte.

Oorspronkelijke bezetting

215 manschappen

Aantal geschut
26 stukken geschut

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Zowel het fortterrein als de bomvrije gebouwen (1869-71) zijn uit de derde bouwperiode van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het wachthuis heeft één bouwlaag en was voornamelijk bedoeld voor logies van manschappen en, in aparte vertrekken, (onder)officieren. Verder was er een keuken, een kruitmagazijn en een bergplaats voor gevulde projectielen. In de centraal gelegen hal bevonden zich de toiletten (privaten) en een trap naar het dak. Daar is nog de borstwering voor verdediging van de veilige kant van het fort (keel) en een nabijgelegen damsluis.

De kazerne leverde extra slaap- en verblijfsruimte voor de manschappen en opslagruimte voor wapens en munitie.

Tijdens de Eerste en vlak voor de Tweede Wereldoorlog fungeerde het fort als steunpunt voor de infanterie. Vandaar de vele betonnen groepsschuilplaatsen, enkele observatieposten en resten van mitrailleurkazematten op het forteiland.

Tijdens de Koude Oorlog fungeerde het fort als explosievenwerkplaats en -depot. In geval van oorlog zouden bruggen en andere vitale plekken uit handen van de vijand kunnen blijven door ze op te blazen.

Defensie bleef tot 1994 op het fort aanwezig met een afdeling van de landmacht.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

Opvallend aan het Fort op de Ruigenhoeksedijk is dat het zo compleet is. Het Rijksmonument is een mooi voorbeeld van een ‘gebastioneerd’ fort en het bevindt zich bovendien in redelijke staat. Alleen het ‘plofhuis’, een voormalig munitiemagazijn uit de twintigste eeuw, staat op instorten.

Het wachtgebouw en de kazerne zijn gebouwd in neoclassicistische stijl, typerend voor de latere bouwwerken van de linie, en de stormtrap naar het dak van het wachtgebouw, met zijn gietijzeren leuningen, is een bijzonderheid.

Hetzelfde geldt voor de overdekte, geheime gang (poterne). Op de twee noordelijke bastions zijn nog observatieposten uit de Eerste Wereldoorlog te zien. Uit diezelfde tijd stamt het gereconstrueerde loopgravenstelsel, zuidwestelijk van het fort. Richting Fort De Gagel en Fort Blauwkapel liggen her en der in de weilanden de betonnen werken van de volgende generatie: groepsschuilplaatsen (‘piramides’) uit 1939-40.
Uit diezelfde periode stamt het gereconstrueerde groepsnest, een grillig gevormde loopgraaf voor 11 geweerschutters en een mitrailleur, zuidwestelijk van het fort.

Op de Ruigenhoeksedijk, oostelijk van het fort, zijn restanten te zien van een tankversperring, deels verwerkt in het wegdek. Zo’n barricade bestond uit dikke stalen staven, gegoten in beton.

Het Waterliniepad voert langs het fort. Staatsbosbeheer organiseert regelmatig rondleidingen op het fort.

Documentatie

Literatuur

Koen, D. Fort Ruigenhoek. Uitgeverij Stokerkade, Amsterdam, 2013, 49 pp. (Monografie in de Hollandse Waterlinie Erfgoedreeks)

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.