Werk aan de Hoofddijk

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
C.c.4 Werk aan de Hoofddijk
Objectnaam (alternatief)
Fort Hoofddijk (Hortus)
Afbeelding
Hoofddijk
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
batterijfort
NHW-code
C.c.4
RM-code
531094
Oppervlakte
1,5 ha
Huidige functie
museum / bezoekerscentrum
Bouwkundige staat
redelijk
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Midden in De Uithof, de universiteitswijk van Utrecht, ligt het Werk aan de Hoofddijk. ‘Werk’ is de militaire afkorting voor een verdedigingswerk. Dit kleine, symmetrisch aangelegde batterijfort, voorzien van opstelplaatsen voor geschut (batterijen) achter de rondgaande aarden wal, diende slechts één doel: verdediging van de Hoofddijk. Bij het onder water zetten van het omringende land zou deze toegankelijk blijven voor de vijand.

Van de vijf oorspronkelijke gebouwen die het langwerpige forteiland oorspronkelijk telde, zijn er vier bewaard gebleven. Een kazerne en drie bergplaatsen voor geschut (remises). Omdat ze, afgezien van de voorkant, bedekt zijn onder een dikke laag aarde, vallen ze niet erg op. Bovendien is het forteiland de laatste halve eeuw overvloedig begroeid geraakt als deel van de Botanische Tuinen van de Universiteit van Utrecht.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Utrecht
Gemeente
Utrecht
Plaats
Utrecht
Adres
Budapestlaan 17, Utrecht
Postcode
3584 CD
Eigenaar

Universiteit van Utrecht sinds 1963

X-Y coördinaten
52.08808;5.17036
Bijzonderheden

Het Werk aan de Hoofddijk ligt ten oosten van Utrecht, noordelijk van de Hoofddijk, en vormde een schakel in de tweede, ruimere verdedigingsring om de stad. Het fort moest een gat opvullen tussen de forten Voordorp en Rhijnauwen. Ook de forten op de Ruigenhoeksedijk, Vechten en Fort bij ’t Hemeltje hoorden bij deze linie, die verder naar het oosten ligt dan de oudere forten. Dit was noodzakelijk vanwege de steeds krachtiger wapens. In 1870 konden kanonnen al 3,5 kilometer ver schieten.

In de directe omgeving van een fort was bebouwing niet of slechts spaarzaam toegestaan. Als er al iets mocht staan, dan alleen van hout. Dat was bij oorlogsdreiging snel plat te gooien of af te branden. Deze ingrijpende voorzorgsmaatregel moest een vrij schootsveld vanuit de forten garanderen. De Uithof bevindt zich deels binnen de drie ‘verboden kringen’ van het Werk aan de Hoofddijk: 300, 600 en 1.000 meter rondom het fort. Ook Fort Rhijnauwen ligt dichtbij. De aanleg van het universitaire complex kon dan ook pas beginnen toen de Kringenwet in 1963 was afgeschaft en de Universiteit eigenaar werd van het fort.

Historie object

Bouwjaar
1878-1879
Bouwperiode
Bouwperiode 1870-1886
Bouwmateriaal
bakstenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Oorspronkelijke functie

Fort Hoofddijk is in 1878-1879 gebouwd als afsluiting van het acces van de Hoofddijk en ter ondersteuning van de forten Voordorp en Rijnauwen.

Oorspronkelijke bezetting

150 man

Aantal geschut
16 stukken

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Tussen 1878 en 1879 is het fort aangelegd. Tijdens deze vierde bouwperiode (1870-86) van de Nieuwe Hollandse Waterlinie begon het besef dat de bakstenen forten niet langer volstonden langzaam door te dringen tot de militaire top. Toch kwamen er nog 13 nieuwe forten bij. De bouwwerken werden weggestopt onder een tot 3 meter dikke, beschermende aardlaag, die alleen de voorkant vrijliet. Die keek altijd uit op de veilige kant (keel) van het fort.

De bomvrije kazerne en vier remises, met hun metersdikke gemetselde muren, zijn direct na aanleg van het forteiland gebouwd. De kazerne diende als verblijf en logies voor de soldaten. Via een overdekte gang (poterne) kwamen ze zonder gevaar bij het munitiedepot. Bij volledige bezetting van het fort werd er ook in de remises geslapen. Er waren dan 150 manschappen aanwezig en 16 stukken geschut.

Aan het eind van de Eerste Wereldoorlog is het fort uitgebreid met loopgraven en schuilplaatsen van gewapend beton. Deze boden onder meer dekking tegen brisantgranaten, die uiteenspatten in een vernietigende wolk van metaalscherven. Kort voor de Tweede Wereldoorlog kreeg het fort er twee mitrailleurkazematten bij, bunkers met stalen geschutskoepels. De koepels zijn voor hergebruik geroofd door de Duitsers.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

Het fort, met zijn originele omwalling, (resten van) opstelplaatsen voor geschut en de vier resterende bouwwerken is de moeite van een bezoek waard. Voor het eiland en de fortgracht is een extra verdedigingswal (enveloppe) nog altijd zichtbaar.

Opvallend is de afwezigheid van bastions, de uitstulpingen op de hoeken van een forteiland, bedoeld voor opstelling van geschut. De loods naast de voormalige fortwachterswoning fungeert tegenwoordig als entreegebouw voor de Botanische Tuinen. In het deel dat zich op het forteiland bevindt, komen vooral de niveauverschillen, veroorzaakt door wallen en met aarde bedekte gebouwen, mooi tot uitdrukking. Hiervan is bijvoorbeeld gebruikgemaakt bij de aanleg van een grote rotstuin.

Tussen 1 maart en 1 december is het forteiland – tegen betaling – dagelijks toegankelijk (10.00-16.30 uur; entree Botanische Tuinen). De kazerne en remises staan niet open voor bezoek. De Faculteit Geowetenschappen heeft er een deel van in gebruik.

Documentatie

Literatuur

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.