Fort bij 't Hemeltje

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
C.d.4 Fort bij 't Hemeltje
Objectnaam (alternatief)
Fort 't Hemeltje
Afbeelding
Hemeltje
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
polygonaal-gebastioneerd fort
NHW-code
C.d.4
RM-code
531128
Oppervlakte
7,5 ha
Huidige functie
bedrijf/bedrijvencomplex
Bouwkundige staat
gerestaureerd
Bouwkundige staat in
2014
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Pal naast de A27, tussen Utrecht en Houten, ligt Fort bij ’t Hemeltje. Het forteiland, 7,5 hectare groot en voorzien van een fortgracht met dam, is trapeziumvormig. Op de hoeken zijn bastions aangebracht. In geval van nood was vanachter de aarden wal op deze uitstulpingen het fort te verdedigen.

Een groot deel van de oorspronkelijke bebouwing, afgezien van de voorkant verstopt onder dikke lagen aarde, is nog aanwezig: de kazerne, een remise en twee bomvrije onderkomens op de zuidelijke bastions.

Tot 1993 gebruikte Defensie het fort als munitiedepot en voor renovatie van munitie. Al die tijd was het streng verboden gebied. Een fortwachter bewaakte het terrein. Na vertrek van een vuurwerkbedrijf kreeg Staatsbosbeheer het in 2006 in bezit.

De kazerne is opgeknapt en dient als kantoorruimte. Er loopt ook een wandelpad rond het forteiland, toegankelijk voor publiek. Dat laatste in beperkte mate, want de bijzondere planten, (broed)vogels en vleermuizen die zich hier thuis voelen, mogen er niet onder lijden.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Utrecht
Gemeente
Houten
Plaats
Houten
Adres
Fortweg 11
Postcode
3992 LX
Eigenaar

Staatsbosbeheer sinds 2006

X-Y coördinaten
52.04899;5.14647
Bijzonderheden

Het fort, dat zijn naam dankt aan een voormalige boerderij annex herberg op deze plek, bevindt zich zuidwestelijk van Utrecht op de Houtense Vlakte. Dit terrein lag te hoog om onder water te zetten en behoefde dus extra verdediging. Ook bewaking van de weg Utrecht-Houten (nu A27) en de oostelijk gelegen spoorlijn Utrecht-Den Bosch behoorde tot de taken van het fort.

Samen met de forten Ruigenhoek, Voordorp, Werk aan de Hoofddijk, Rijnauwen en Vechten vormde Fort ’t Hemeltje een tweede fortenring om Utrecht. Deze lag verder naar het oosten dan de oudere forten. Deze linie moest de stad beschermen tegen de steeds krachtiger wapens. In 1870 konden kanonnen al 3,5 kilometer ver schieten en ook de vernietigende kracht nam rap toe, zeker met de komst van de brisantgranaat in de jaren tachtig van de negentiende eeuw. Deze granaat spatte bij ontploffing uiteen in een regen van vernietigende metaalscherven.

Historie object

Bouwjaar
1878-1881
Bouwperiode
Bouwperiode 1870-1886
Bouwmateriaal
bakstenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Architect/ontwerper
genieofficier Cool
Oorspronkelijke functie

Het doel was het verdedigen van het acces naast de Wulvenbroekse Wetering, een niet te inunderen terreinstrook, en de spoorlijn 's-Hertogenbosch-Utrecht.

Oorspronkelijke bezetting

258 manschappen

Aantal geschut
34 stuks geschut

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Fort bij ’t Hemeltje dateert van 1881 en is het jongste grote verdedigingswerk van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Ongebruikelijk zijn de bomvrije onderkomens in de wal op de twee noordelijke bastions. Deze ‘flankkazematten’ dienden voor opslag van wapens en munitie en hadden schietsleuven ter verdediging van de fortgracht. Ze waren bereikbaar via overdekte gangen (poternes), waaraan kruitkamers en geschutsruimtes lagen.

Het fort was omstreeks 1880 berekend op ruim 250 manschappen en 34 stukken geschut. Het idee om oorlog te voeren vanuit de forten was al achterhaald voordat het fort voltooid was. Pas vlak voor en tijdens de Eerste Wereldoorlog gebeurde er iets met dat inzicht. Er verschenen loopgraven tussen en voor de forten. En ook hier verrezen in de omgeving betonnen groepsschuilplaatsen en kazematten. In 1939 en 1940 werden de modernere groepsschuilplaatsen gebouwd, herkenbaar aan de schuine vlakken (‘piramides’).

Tijdens de Tweede Wereldoorlog is het fort gebruikt voor luchtafweer, eerst door het Nederlandse, later door het Duitse leger. Vlak na de oorlog, in juni 1945, had het fort toch nog drie doden te betreuren. Door ontploffende munitie in een van de bunkers kwam onder anderen de zoon van de fortwachter om.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

Het fort, met zijn typerende contouren, bouwwerken onder metersdikke aardlagen, gracht en oorspronkelijke padennetwerk, is met recht een rijksmonument. Het is vrijwel compleet bewaard en heeft nog zijn originele indeling, inclusief hoogteverschillen. De bouwwerken zijn grotendeels intact. Goed bewaard zijn ook de aarden wallen en bastions, waarin de overblijfselen van opstelplaatsen voor geschut (batterijen) te herkennen zijn.

Zeldzaam is de driehoekige uitstulping aan de ‘veilige’ zijde van het forteiland, in militair jargon een ‘bastionet-caponnière’. En zo zijn er tal van interessante ‘details’, zoals de keuken in de kazerne, met zijn enorme fornuis en vier grote gemetselde ovens, inclusief ingebouwde pannen. Op de extra beschermingswal voor de fortgracht is een betonnen eenmansgebouwtje (luisterpost uit WO I) bewaard gebleven en bij de ingang liggen resten van een tankversperring (WO II). Ook staat er een houten wachthuisje.

De fortwachterswoning is anders dan anders. Deze staat bij de ingang op het forteiland en is niet uit hout, maar uit steen opgetrokken. Sterker nog: met de 80 centimeter dikke muren is het huis eigenlijk een klein fort op zichzelf.

Het Waterliniepad voert langs het fort. Het fort is, na afronding van de restauratie in 2014, straks vrij maar beperkt toegankelijk.

Documentatie

Literatuur

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.