Werk te Vreeswijk

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
D.a.1 Verdedigingswerk te Vreeswijk
Objectnaam (alternatief)
Fort Vreeswijk
Afbeelding
Vreeswijk
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
batterijfort
NHW-code
D.a.1
RM-code
526815
Oppervlakte
1,5 ha
Huidige functie
bedrijf/bedrijvencomplex
Bouwkundige staat
goed
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Het Verdedigingswerk te Vreeswijk is een bescheiden aarden fort (1,5 hectare), met opstelplaatsen voor geschut (batterijen) achter de frontwal, een fortgracht en toegangsdam. Bijzonder is dat hier geen bomvrije gebouwen zijn aangelegd. Er zijn alleen twee negentiende-eeuwse loodsen, een fortwachterswoning en recentere bebouwing.

De belangrijkste taak van het fort was verdediging van de achterliggende sluizen in Vreeswijk. Ook de Lek, Lekdijk en later het Lekkanaal behoefden bewaking. Bij oorlogsdreiging waren de sluizen belangrijke militaire instrumenten voor het onder water zetten (inunderen) van het omliggende land.

Het fort is eigendom van de gemeente Nieuwegein. Enkele negentiende-eeuwse loodsen en een voormalig kruitmagazijn bieden onder meer onderdak aan een museum (Oudheidskamer Vreeswijk), buurthuis, scoutinggroep en een vissportvereniging.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Utrecht
Gemeente
gemeente Nieuwegein
Plaats
Nieuwegein
Adres
Wierselaan 1
Postcode
3433 ZZ
Eigenaar

Gemeente Nieuwegein sinds jaren '60

X-Y coördinaten
52.00562;5.09908
Bijzonderheden

Direct oostelijk van het oude schippersdorp Vreeswijk, tegenwoordig onderdeel van Nieuwegein, ligt het fort aan de Lekdijk. De eerste sluizen, in de Vaartsche Rijn, werden hier al in 1373 aangelegd. Het huidige sluizencomplex dateert van 1824.

In 1892 is, vanwege de toenemende handelsscheepvaart, even westelijk van de Vaartsche Rijn het Merwedekanaal gegraven, met zijn eigen sluizencomplex (Koninginnensluis).

Aan de oostkant van het fort komt het Lekkanaal uit in de Lek. Dit kanaal is in 1936 aangelegd om verbinding te maken met het Amsterdam-Rijnkanaal. In hetzelfde jaar is aan weerszijden ter hoogte van het fort een kazemat gebouwd. Deze moesten de toegang tot het kanaal en de bijbehorende dijken verdedigen.

Historie object

Bouwjaar
1820
Bouwperiode
Bouwperiode 1815-1826
Bouwmateriaal
bakstenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Oorspronkelijke functie

Verdediging schut tussen Lek en Vaartse Rijn en de Lekdijk.

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Het huidige fort dateert uit 1853. Het ligt zo’n 100 meter westelijk van zijn voorganger uit 1787. Al in de veertiende eeuw was er sprake van versterkingen bij de schutsluis van Vreeswijk. In 1629 zijn oude schansen omgevormd tot een aarden fort voor de Utrechtse Waterlinie. Na de inname van Utrecht, dat toen nog buiten de waterlinie lag, vormden de Fransen het om tot een nieuw aarden verdedigingswerk (schans), waarna de Nederlanders het in 1786-7 wederom aanpasten voor de waterlinie.

Omdat het een eind achter Fort Honswijk lag, in deze regio het belangrijkste fort, is het verdedigingswerk nooit verder gemoderniseerd.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

Dit rijksmonument is een zeldzaam voorbeeld van een fort zonder bomvrije gebouwen, uit de eerste periode van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Achter een stevige frontwal aan de oostkant bevonden zich verschillende opstelplaatsen voor geschut. De achterkant (keel) van het eiland heeft geen omwalling. Wel bevindt zich op het forteiland een negentiende-eeuwse fortwachterswoning.

Het geheel is behoorlijk goed geconserveerd. Alleen is de oorspronkelijke brug over de fortgracht vervangen door een dam.

Opvallend is de vorm van de gracht, die aan de oostkant andere contouren vertoont dan het forteiland. Deze wijzen mogelijk op eerder aanwezige kleine bastions.

Buiten de fortgracht is aan de oostkant nog duidelijk de extra beschermingswal (enveloppe) te herkennen, voorzien van een zogeheten grenssloot.
De twee dubbele kazematten (1936) aan weerszijden van het Lekkanaal zijn uniek. De zwaar gewapend betonnen onderkomens bevatten twee tegenoverliggende opstelplaatsen voor een zware mitrailleur. Daarnaast waren twee wachtruimtes, elk voor 4 à 5 manschappen. De kazematten liggen verhoogd en zijn, ter camouflage en bescherming, weggewerkt onder een dikke laag aarde.

Het fort is vrij toegankelijk.

Documentatie

Literatuur

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.