Werk aan de Waalse Wetering

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
D.a.2 Werk aan de Waalse Wetering
Afbeelding
Waalse Wetering
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
batterijfort
NHW-code
D.a.2
RM-code
511651
Oppervlakte
3 ha
Huidige functie
natuur
Bouwkundige staat
redelijk
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Het Werk aan de Waalse Wetering is een bescheiden fort met fortgracht, brug en een hoge aarden wal (frontwal). Die is gericht op het zuidoosten, richting Schalkwijk en Houten, waar een oprukkende vijand zich eenvoudig kon verschansen. Het min of meer rechthoekige forteiland (3 hectare) is uitsluitend met gras begroeid, waardoor de symmetrische indeling opvalt.

De centraal tegen de wal gelegen kazerne is bedekt met een dikke laag aarde, net als de stalling voor geschut (remise) die erbovenop staat. Alleen de voorgevel van de bouwwerken, gericht naar het veilige noordwesten, is zichtbaar.

Het werk, de militaire term voor een verdedigingswerk, moest een hoger liggend stuk land ten zuiden van de Schalkwijkse Wetering vrijwaren van ongewenste indringers. Verder verdedigde het de Waalseweg en het nabijgelegen inundatiekanaal. Bij oorlogsdreiging fungeerde dit kanaal als toevoer voor onderwaterzetting (inundatie) van de oostelijk gelegen polders.

Sinds 1970 is het fort eigendom van Staatsbosbeheer.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Utrecht
Gemeente
Houten
Plaats
Tull en 't Waal
Adres
Waalseweg 22
Postcode
3999 NS
Eigenaar

Staatsbosbeheer

X-Y coördinaten
51.99750;5.15167
Bijzonderheden

Het fort ligt tussen de Lek en het Amsterdam-Rijnkanaal ten oosten van het lintdorp Tull en ’t Waal. De frontwal kijkt uit op de Waalse Wetering, waaraan het fort zijn naam dankt. Dit 3 kilometer lange inundatiekanaal tussen Fort Honswijk en de Schalkwijkse Wetering is kort na 1870 gegraven om het gebied ten zuiden en zuidoosten van Utrecht snel onder water te kunnen zetten.

Zo nodig was ondersteunend vuur mogelijk aan het noordelijk gelegen Fort bij ’t Hemeltje en aan het Werk aan de Korte Uitweg, iets verder zuidelijk in het inundatiekanaal. Dat fort maakte, net als het Werk aan de Waalse Wetering, Verdedigingswerk te Vreeswijk, Lunet aan de Snel en Fort Honswijk, deel uit van de bijzonder complete Stelling Honswijk. Het militaire landschap uit 1870 is hier nog volledig intact.

Binnen het schootsveld van het fort bevinden zich enkele houten schuren. Bij oorlogsdreiging mocht het leger deze platgooien of afbranden, zodat vrij zicht ontstond. Dit was vastgelegd in de Kringenwet (1853), die precies voorschreef wat er (niet) gebouwd mocht worden binnen de drie kringen van 300, 600 en 1.000 meter rond een fort.

Historie object

Bouwjaar
1875
Bouwperiode
Bouwperiode 1870-1886
Bouwmateriaal
bakstenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Oorspronkelijke functie

Verdediging van de niet-inundeerbare Vuylkoopstroomrug; ondersteuning Werk aan de korte Uitweg.

Oorspronkelijke bezetting

108 manschappen

Aantal geschut
10 stuks

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Na aanleg van het inundatiekanaal, rond 1870, is het Werk aan de Waalse Wetering (1875-1878) ongeveer gelijktijdig aangelegd met het Werk aan de Korte Uitweg. De begane grond van de kazerne bevatte onder meer logieslokalen, een telegraafkantoor, keuken, buskruit- en projectielenmagazijn. Een van buiten onzichtbare tussenverdieping bevatte logies voor 4 officieren. Helemaal bovenop, stond het geschut klaar in de remises.

De magazijnen met explosieven werden door olielampen verlicht. Vanwege het explosiegevaar stonden deze in speciale nissen achter een dikke laag glas, met luchttoevoer- en rookafvoerkanalen. De lampen waren te bedienen vanuit ‘spouwgangen’, deze liggen naast de magazijnen.

Aan beide uiteinden van de kazerne bevonden zich de toiletten (privaten), apart voor manschappen, onderofficieren en officieren.

De dikke aarden laag op het dak filterde het regenwater tot drinkwater, waarna het via schuine dakvlakken terechtkwam in ‘druipkokers’. Deze leidden naar de waterkelder (cisterne). In de bomvrije bouwwerken was dan ook altijd gedrup te horen. Het verblijf was er sowieso niet optimaal: behalve vochtig was het er koud en tochtig.

Het fort was berekend op ruim 100 man en 10 stuks geschut.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

Het Werk aan de Waalse Wetering is een fraai voorbeeld van de vierde bouwperiode (1870-86) van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Bijzonder is de eenvoudige en overzichtelijke opzet en de opvallende aanwezigheid van het fort in de omgeving. De meeste forten liggen tenslotte min of meer verscholen in het landschap.

De drie lagen van de kazerne zijn met elkaar verbonden door een gietijzeren wenteltrap. Het gebouw is verder rijk aan interessante details. Helaas heeft Defensie zelf de originele houten luiken en deuren vervangen door stalen exemplaren.

In 2002 is het aardwerk gerestaureerd. Met uitsluitend gras is ook de begroeiing in oorspronkelijke staat hersteld, waardoor het kenmerkende reliëf goed zichtbaar is. Zo zijn de opstelplaatsen voor geschut (batterijen) duidelijk te herkennen.

Afgezien van een verdwenen houten loods, is er sinds de negentiende eeuw weinig veranderd. Buiten de fortgracht, bij de brug, staat een replica van de fortwachterswoning uit 1876.

Het hoogste punt van het fort is bereikbaar via een – nieuwe – buitentrap, vanwaar bezoekers een prachtig uitzicht hebben over de voormalige inundatievelden. Het vrije schootsveld is hier nog volledig intact.

Vanaf het Waterliniepad is het een klein uitstapje naar het vrij toegankelijke fort.

Documentatie

Literatuur

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.