Fort Honswijk

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
D.a.6 Fort bij Honswijk
Objectnaam (alternatief)
Fort Willem II
Afbeelding
Honswijk
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
gebastioneerd fort
NHW-code
D.a.6
RM-code
511622
Oppervlakte
13,5 ha
Huidige functie
Bouwkundige staat
redelijk
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Aan de Lek, ten zuiden van Houten, ligt het grote Fort Honswijk. Het fortterrein (ruim 13 hectare) is omsloten door een aarden wal, inclusief de vier bastions. Deze verschillend gevormde uitstulpingen dienden ter verdediging van de fortgracht en het fort zelf. Het bastion aan de Lek is het grootst, hierop staat een ronde geschutstoren, aan de oostkant beschermd door een losstaande halfronde galerij (contrescarp).

Een poortgebouw geeft toegang tot het fort, dat via een dam te bereiken is. Verder zijn er een munitiemagazijn met wachtlokaal en vijf stallingen voor geschut (remises). Deze bouwwerken, ook de galerij, zijn verstopt onder een dikke laag aarde. Alleen de voorkant, richting het veilige westen, is zichtbaar.

Bij oorlogsdreiging moest het fort een vijandige opmars via de noordelijke Lekdijk voorkomen. Minstens zo belangrijk was de verdediging van een nabijgelegen inundatiekanaal en -sluis. Deze zijn beide aangelegd voor de onderwaterzetting (inundatie) van lager gelegen gebied aan de rand van Utrecht.

Tot midden 2012 had Defensie het fort in gebruik, daarom is er ook veel recente bebouwing.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Utrecht
Gemeente
gemeente Houten
Plaats
Schalkwijk
Adres
Achterdijk
Postcode
3998 NJ
Eigenaar

De Staat

X-Y coördinaten
51.97394;5.15698
Bijzonderheden

Fort Honswijk ligt aan de noordelijke Lekdijk tussen Culemborg en Vianen en moest de dijk en het hoger gelegen gebied rondom verdedigen. Samen met Fort Everdingen, aan de overkant van de Lek, kon het ook de rivier en de uiterwaarden vrijwaren van vijandelijke indringers. Van vitaal belang waren verder de twee inlaatsluizen, een grote aan de Lek en een kleinere in de fortgracht, die het Lekwater naar het inundatiekanaal konden doorlaten. Samen met Lunet aan de Snel, het Werk aan de Korte Uitweg en de ‘Gedekte Gemeenschapsweg’ vormde het fort de Stelling van Honswijk. De gedekte weg voert langs het inundatiekanaal achter een aarden wal – afkomstig van de afgraving van het kanaal – en verbindt het fort met het Werk bij de Korte Uitweg. Langs deze weg kon ongezien voedsel- en wapentransport plaatsvinden tussen de twee verdedigingswerken en Lunet aan de Snel.

Het plaatsje, waarnaar het fort is genoemd, bestaat niet meer. Met het oog op een vrij schootsveld vanuit het fort, was stenen bebouwing binnen de drie ‘verboden kringen’ van 300, 600 en 1.000 meter rond een fort niet of nauwelijks toegestaan. Slechts twee huizen in het gehucht mochten overeind blijven. Die zijn er nog altijd.

Historie object

Bouwjaar
1842
Bouwperiode
Bouwperiode 1841-1864
Bouwmateriaal
bakstenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Oorspronkelijke functie

Verdediging van de Lek en de uiterwaarden, het inundatiekanaal met sluizen en de niet inundeerbare droge strook ten oosten van het fort.

Oorspronkelijke bezetting

350 manschappen

Aantal geschut
61 stuks geschut

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Tijdens de tweede bouwperiode van de Nieuwe Hollandse Waterlinie (1841-1864) verrees een tiental torenforten langs de rivieren. Fort Honswijk (1846) was daarvan het eerste en het grootste. De toren was 43 meter in doorsnee en bijna 18 meter hoog. Tegelijk met het fort werd de grote inundatiesluis tussen Lek en fortgracht aangelegd.

De vrijstaande bomvrije geschutstoren had een eigen gracht met ophaalbrug en telde vier bouwlagen, inclusief kelder en open dak met borstwering voor geschut. De uit gemetselde muren opgetrokken toren – ruim 3 meter dik aan frontzijde, half zo dik aan de veilige kant – bleek al snel niet meer bestand tegen de gestaag toenemende vuurkracht van kanonnen. Daarom werd tussen 1871 en 1881 de bovenste verdieping van de toren gesloopt en de gracht gedempt. Zo ontstond er plaats voor de contrescarpgalerij. Uit dezelfde periode stammen het poortgebouw, de vier remises, een magazijn en een kazemat.

Met ruimte voor 350 militairen en 61 stukken geschut was het fort een klein dorp, met een eigen bakkerij en moestuin. Vóór de introductie van telegrafie waren er zelfs postduiven 'in dienst'.

In de Tweede Wereldoorlog bezetten de Duitsers het fort en na de oorlog was het in gebruik als interneringskamp voor collaborateurs.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

Met zijn gracht, bijna complete aarden wal, bastions, bomvrije toren, contrescarpgalerij, poortgebouw, remises en kazemat is dit Rijksmonument een waardevol erfstuk van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Sinds de negentiende eeuw is er weinig veranderd. Zelfs het beklinkerde wegenstelsel is intact. Ook het waterlinielandschap rondom, met vrij schootsveld, is vrijwel onveranderd. Alleen de imposante inundatiesluis is in 1985 grotendeels afgebroken en verwerkt in de dijk. Daar is de fortgracht verdwenen.

De toren met zijn contrescarpgalerij is beeldbepalend en een van de weinige exemplaren van de linie. Bijzonder is ook de overdekte tunnel naar de inundatiesluis en het eveneens via een tunnel bereikbare wachtlokaal. [Zijn de tunnels inderdaad bewaard gebleven?] Daaronder was ruimte voor munitieopslag en een projectielenvulplaats.

Een sluitsteen boven de toegangspoort met de naam Willem II herinnert aan het bezoek in 1843, waarmee de vorst het fort in aanbouw vereerde. Het stond daarom ook wel bekend als Fort Willem II.

Uit de naoorlogse periode, toen de Luchtmacht op het fort zetelde, dateren recentere ‘aanwinsten’: een werkplaats, kantoren, een kantine en een schietbaan voor het testen van boordwapens. Het fortterrein is populair bij vleermuizen en vogels, de ijsvogel broedt er bijvoorbeeld.

Het Waterliniepad voert langs het fort. De Liniepont vaart hiervandaan naar Fort Everdingen en Werk aan het Spoel.

Documentatie

Literatuur

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.

Steenbergen, Cl., J. van der Zwart & J. Goossens. Atlas Nieuwe Hollandse Waterlinie. Uitgeverij 010, Rotterdam, 2009. 207 pp.

Tempelman, L. & Chr. Will. De Nieuwe Hollandse Waterlinie in vogelvlucht. Projectbureau Nieuwe Hollandse Waterlinie, Utrecht, 2009. 28 pp.