Werk aan de Groeneweg

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
D.a.7 Werk aan de Groeneweg
Afbeelding
groeneweg1
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
loopgraaf
NHW-code
D.a.7
RM-code
531640
Oppervlakte
10 ha
Huidige functie
natuur
recreatie
Bouwkundige staat
redelijk
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
Bijzonderheden algemeen

Het Werk aan de Groeneweg is een voormalige infanteriestelling. Zo’n stelling, meestal gelegen tussen de oudere forten, bestond uit een linie met veldversterkingen voor voetsoldaten. In dit geval waren dat twee achter elkaar liggende, grillig gevormde loopgraven, elk voorzien van een aarden wal. Als extra hindernis waren bovendien grachten gegraven. Het geheel besloeg zo’n 10 hectare.

Grotendeels verstopt in de wallen en onder dikke lagen aarde staan hier grote aantallen betonnen schuilplaatsen uit beide mobilisatieperiodes (1914-18 en 1939-40).

De stelling fungeerde als voorpost van Fort Honswijk en moest een aanval op het verouderde fort voorkomen. Verder was verdediging van een hoger gelegen en dus niet onder water te zetten stuk land van belang. Ook de spoorlijn Utrecht-Den Bosch lag binnen het schootsveld, want de hoge spoordijk was een ideale plek voor oprukkende vijanden om zich achter te verschansen.

Eigenaar Staatsbosbeheer heeft de stelling in 2013-14 ingrijpend opgeknapt, toegankelijk gemaakt en van informatieborden voorzien. Bezoekers kunnen dit bijzondere militaire én natuurlijke landschap nu via struinpaden en bruggen doorkruisen.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Utrecht
Gemeente
gemeente Houten
Plaats
Schalkwijk
Adres
Lekdijk
Postcode
3998 NH
Eigenaar

Staatsbosbeheer

X-Y coördinaten
51.97194;5.18500
Bijzonderheden

De loopgravenstelling ligt dwars op de Lekdijk, op een oude stroomrug van de rivier. De Groeneweg loopt achter de stelling langs. Bijna 2 kilometer naar het westen ligt Fort Honswijk en aan de overkant van de rivier is op dezelfde hoogte Fort Everdingen te zien. Die twee forten waren verantwoordelijk voor de verdediging van de Lek, die een grote doorsnijding van de waterlinie vormde. In de uiterwaarden ten noorden van Fort Everdingen bevond zich vroeger een vergelijkbare infanteriestelling. Deze is zo goed als verdwenen.

Tussen Fort Honswijk en de stelling staan, gegroepeerd langs de Achterdijk en de Lekdijk, diverse groepsschuilplaatsen uit 1939-40. Deze onderkomens van zwaar gewapend beton boden dekking aan 11 man. Ze staan vanwege hun kenmerkende vorm, met schuine vlakken, ook wel bekend als ‘piramides’.

Oostelijk van de stelling bevindt zich in de berm van de Achterdijk een grote betonnen plaat, een overblijfsel van een ‘vechtwagenversperring’ uit 1940.

Historie object

Bouwjaar
1914-1918; 1939-1940
Bouwperiode
Bouwperiode 1914-1918
Bouwperiode 1939-1940
Bouwmateriaal
beton
Bouwmateriaal (trefwoord)
gewapend beton
Oorspronkelijke functie

Verdediging van de niet-inundeerbare strook langs de Lek, bescherming van de spoorbrug bij Culemborg. Tevens vóórstelling voor Fort Honswijk, Lunet aan de Snel en Fort aan de Korte Uitweg.

Bewapening
mitrailleur

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

De verdediging van de waterlinie vanuit forten volstond niet meer. Daarom werden tijdens de mobilisatie van 1914-18 tussen de forten infanteriestellingen aangelegd met veldversterkingen voor voetsoldaten.

In 1918 werd aan de oostkant van het Werk aan de Groeneweg een groot aantal kleine betonnen groepsschuilplaatsen gebouwd. Daarin was ruimte voor 8 man, maar omdat ze vooral dienden voor het houden van de wacht, zaten er meestal niet meer dan 4 in. De dubbel uitgevoerde variant, met twee ingangen, lag vooral in de tweede linie, achter de loopgraven. Deze waren berekend op 16 personen.

Aan de frontzijde vormden prikkeldraadversperringen een extra hindernis voor de loopgraven. Daartussenin zaten, verstopt in de grond, zogeheten ‘luisterposten’, betonnen kokers voor 1 persoon, met een stalen deksel bovenop.

Tussen 1936 en 1938 zijn 10 schuilplaatsen uit 1918 verbouwd tot mitrailleurkazemat. Vervolgens is de stelling tijdens de mobilisatie van 1939-40 grootscheeps versterkt met ruim 25 groepsschuilplaatsen van steviger en zwaar gewapend beton (‘piramides’) om weerstand te bieden aan de nieuwste generatie wapens.

Iets oostelijk van de stelling werd een 8 meter brede antitankgracht met zigzagpatroon gegraven (verdwenen). Aan de westkant stonden destijds barakken voor legering van de manschappen.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

Doordat de natuur hier lange tijd zijn gang kon gaan, was de infanteriestelling onherkenbaar geworden. Bovendien hadden de Duitsers alle schuilplaatsen dichtgemetseld – om te voorkomen dat ze tegen hen gebruikt werden.

Intussen is het rijksmonument zeker een bezoek waard, want een eeuw na aanleg is de stelling grotendeels in oorspronkelijke staat hersteld, met loopgraven, aarden wallen en grachten.

Historisch beeldmateriaal en nog bestaande restanten van het loopgravensysteem vormden het uitgangspunt voor de grootschalige restauratie, waarvoor ruim 25.000 kubieke meter grond is gebruikt.

Daarnaast zijn er ingrepen gedaan om het gebied optimaal toegankelijk te maken, met bruggen, doorkijkjes en informatieborden. Ook het vrije schootsveld is, afgezien van wat blijvende begroeiing, grotendeels hersteld. Van de circa 50 betonnen groepsschuilplaatsen is een deel weer van binnen te bekijken. De rest is uitsluitend toegankelijk gemaakt voor vleermuizen.

Rond een van de schuilplaatsen is een loopgraaf met zandzakken aangelegd. Dit bijzondere militaire erfgoed annex natuur- en recreatiegebied ligt op de route van het Waterliniepad.

Documentatie

Literatuur

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.

Steenbergen, Cl., J. van der Zwart & J. Goossens. Atlas Nieuwe Hollandse Waterlinie. Uitgeverij 010, Rotterdam, 2009. 207 pp.

Tempelman, L. & Chr. Will. De Nieuwe Hollandse Waterlinie in vogelvlucht. Projectbureau Nieuwe Hollandse Waterlinie, Utrecht, 2009. 28 pp.