Werk aan het Spoel

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
D.b.4 Werk aan het Spoel
Objectnaam (alternatief)
Verdedigingswerk aan het Spoel; Batterij aan het Spoel
Afbeelding
Spoel
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
batterijfort
NHW-code
D.b.4
RM-code
531712
Oppervlakte
4,86 ha
Huidige functie
cultureel
horeca
Bouwkundige staat
gerestaureerd
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Werk aan het Spoel ligt ten westen van Culemborg aan de Lek. Het 5 hectare metende fort is langwerpig en asymmetrisch van vorm en grotendeels omgeven door een fortgracht. Het ligt aan weerszijden van de Lekdijk die dwars door het fort voert. Zowel op het noordelijke als het zuidelijke deel staat een ‘bomvrije’ kazerne. Afgezien van de voorkant zijn de kazernes overdekt met een dikke laag aarde. Ten noorden van de dijk staat de fortwachterswoning uit 1892.

Hoofddoel van het fort was verdediging van een van de vijf bijzondere waaiersluizen die de Nieuwe Hollandse Waterlinie rijk was. Deze belangrijke inlaatsluis had een puur militaire betekenis en was bedoeld voor het onder water zetten van de polder tussen Culemborg en de Diefdijk.

In 2001 kwam het verdedigingswerk in bezit van de gemeente Culemborg. Naar een idee van Stichting Werk aan het Spoel, een vrijwilligersgroep, is het fort in 2010 fraai opgeknapt. Het kreeg een nieuwe bestemming, met onder meer een groen amfitheater voor openluchtvoorstellingen. Het is nu een ontmoetingsplek voor kleinschalige culturele en natuurgebonden activiteiten. De gerestaureerde Genieloods is te huur en in het nieuwgebouwde houten Forthuis zetelt een restaurant.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Gelderland
Gemeente
Culemborg
Plaats
Culemborg
Adres
Goilbedingerdijk 40
Postcode
4106 LC Culemborg
Eigenaar

Gemeente Culemborg

X-Y coördinaten
51.95910;5.19038
Bijzonderheden

Werk aan het Spoel fungeerde als voorpost van het nabijgelegen Fort bij Everdingen. De forten waren gezamenlijk verantwoordelijk voor de onderwaterzetting van de polder tussen Culemborg en de Diefdijk en konden elkaar zo nodig onderling vuursteun geven. Het fort verdedigde ook de zuidelijke Lekdijk en de spoorlijn Utrecht-’s Hertogenbosch, want achter de hoge spoordijk kon de vijand ongezien naderen en geschut opstellen.

Het fort is genoemd naar de plek waar in de Middeleeuwen water uit de polder werd geloosd (‘gespoeld’) op de Lek. Later stond hier korte tijd een uitlaatsluis om de wateroverlast in de polder weg te werken.

Tussen Fort bij Everdingen en Werk aan het Spoel is in 1940 een 8 meter brede tankgracht gegraven met aan de kant van de dijk een tankversperring. Die bestond uit rijen puntige profielstalen balken, vastgezet in zwaar beton. Een deel ervan is gereconstrueerd.

De waaiersluis was een vinding van waterbouwkundige Jan Blanken, revolutionair omdat de sluis tegen hoog water in kon draaien en eenvoudig te bedienen was door één man. In 1815 zijn er vijf aangelegd voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie, de overige bij het Fort en de Wapenplaats bij Asperen (2), Werk aan de Bakkerskil (Papsluis) en Vesting Woudrichem.

Historie object

Bouwjaar
1815
Bouwperiode
Bouwperiode 1815-1826
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Oorspronkelijke functie

Vóórverdediging van Fort bij Everdingen. Verdediging van de inundatiesluis, de Lekdijk en de Diefdijk. Bescherming van de spoorbrug bij Culemborg.

Oorspronkelijke bezetting

135 manschappen

Aantal geschut
14 stuks geschut

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Vanwege de oostelijke ligging was een van de bijnamen van het fort ‘golfbreker’. Soldaten hadden er minder heroïsche associaties bij en noemden het ‘de doodskist’. Wellicht droeg de recente geschiedenis hieraan bij, want op 4 januari 1795 vielen op deze plek de Fransen ‘Vesting Holland’ binnen over de bevroren Lek.

Ten tijde van de Oude Hollandse Waterlinie lag hier al een gelijknamig aarden verdedigingswerk. In 1815 ging Werk aan het Spoel op in de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Een jaar later werd de waaiersluis aangelegd. Tussen 1876 en 1879 kreeg het fort zijn uiteindelijke vorm. De vier bescheiden bomvrije kazernes (waarvan er nog twee resteren) zijn uit dezelfde tijd, net als het inundatiekanaal, toen nog met sluiskom, keersluizen en bruggen. Het fort was berekend op 135 man en 14 stuks geschut.

Kort voor de Tweede Wereldoorlog verrezen op en rond het fort zo’n 10 betonnen werken: groepsschuilplaatsen (‘piramides’) en een enkele mitrailleurkazemat. In de oorlog legden de Duitsers die het fort bezetten, ten zuiden ervan een schietbaan aan. Het op drie pilaren steunende gevaarte was de bijbehorende ‘kogelvanger’, nu alleen nog blikvanger.

Net als Fort bij Everdingen, was Werk aan het Spoel na de oorlog tot 2012 in handen van de Explosieven Opruimings Dienst.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

Hoewel slechts twee van de vier bomvrije gebouwen nog overeind staan, is het Werk aan het Spoel, inclusief inundatiekanaal, behoorlijk goed bewaard gebleven. Het Rijksmonument is een goed voorbeeld van een symmetrisch aangelegd fort aan weerszijden van een dijk met weg. Het fortterrein is duidelijk herkenbaar aan het verschil in reliëf door de – gerestaureerde – aarden wallen en verzonken bouwwerken.

Het fort is illustratief voor de waterstaatkundige strategie die ten grondslag ligt aan de Nieuwe Hollandse Waterlinie en is omgeven door het authentieke linielandschap, met vrij schootsveld.
Aardig zijn enkele piramidevormige betonblokken van een vechtwagenversperring. Deze stonden klaar bij de entree van elk fort. Bij oorlogsdreiging werden ze op de weg gehesen en met kettingen aan elkaar geklonken.Tussen het Werk en Fort Everdingen is zo’n versperring deels gerestaureerd.

De tijdens een dijkverzwaring gesloopte waaiersluis is op de oorspronkelijke plek symbolisch verbeeld als groene ‘sluis’ en het nieuwe Fortgebouw van hout verwijst naar de Kringenwet. Die bepaalde dat er alleen houten gebouwen mochten verrijzen in de kringen van 300, 600 en 1.000 meter rond een fort.

Het Waterliniepad voert langs het Werk aan het Spoel, dat vrij toegankelijk is. De Liniepont verbindt het Werk met de forten Everdingen en Honswijk.

Documentatie

Literatuur

Will, Chr. Werk aan het Spoel. Uitgeverij Stokerkade, Amsterdam, 2013. (Monografie in de Hollandse Watrelinie Erfgoedreeks)

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.