Werk aan de Diefdijk

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
E.a.1 Werk op de spoorweg bij de Diefdijk
Objectnaam (alternatief)
Spoorweg Diefdijk
Afbeelding
werk_aan_de_spoorweg_op_de_diefdijk1
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
batterijfort
NHW-code
E.a.1
RM-code
523708
Oppervlakte
5,84 ha
Huidige functie
woningen
Bouwkundige staat
redelijk
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Pal ten westen van de plek waar de spoorlijn Dordrecht-Elst de Diefdijk doorsnijdt, ligt aan weerszijden van de spoorlijn het Werk op de Spoordijk. Het grootste deel van het min of meer ovaalvormige forteiland (bijna 6 hectare), vrijwel geheel omgeven door een fortgracht, ligt ten zuiden van het spoor. Daar staan ook het bomvrije wachthuis en twee stallingen voor geschut (remises). Op het noordelijk deel bevindt zich nog een derde remise. De bouwwerken zijn ter camouflage en bescherming afgedekt met dikke lagen aarde. Alleen de voorgevels, gericht op het veilige westen, zijn zichtbaar. Een fortwachterswoning annex artilleriemagazijn bevindt zich aan de andere kant van de Diefdijk. Een brug aan de westkant, parallel aan een van de twee spoorbruggen over de fortgracht, geeft toegang tot het fort.

Het fort moest de door de spoorlijn veroorzaakte zwakke plek in de waterlinie compenseren.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Gelderland
Gemeente
gemeente Geldermalsen
Plaats
Acquoy
Adres
Diefdijk 26
Postcode
4151 MK
Eigenaar

Staatsbosbeheer

X-Y coördinaten
51.89523;5.11976
Bijzonderheden

Tussen Fort Everdingen en Leerdam ligt de Diefdijk, een in 1277 aangelegde dijk, die de Zuid-Hollandse Alblasserwaard en Vijfheerenlanden moest beschermen tegen overstromingswater uit de Betuwe. Die functie heeft de 7 meter hoge dijk tot op de dag van vandaag. Maar zij had ook een militaire functie, eerst voor de Oude, later voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie. In het eerste geval vormde zij daarvan de westelijke, in het tweede geval de oostelijke grens. Omdat in het laatste geval ook Utrecht binnen de linie viel, was deze een stuk naar het oosten opgeschoven.

Het fort ligt ten oosten van Leerdam, net achter de dijk. De verder kaarsrechte dijk maakt ten noordwesten van het fort een grote bocht om een zogeheten ‘wiel’, ontstaan na een dijkdoorbraak. De fortgracht loopt over in dit water.

In de buurt van de kruising van dijk en spoor staan enkele groepsschuilplaatsen. Deze betonnen onderkomens van zwaar gewapend beton boden dekking aan 11 man. Ze stammen, net als de restanten van een mitrailleurkazemat, uit de mobilisatieperiode 1939-40.

Historie object

Bouwjaar
1880
Bouwperiode
Bouwperiode 1870-1886
Bouwkosten
raming 55.000,- gulden
Bouwmateriaal
bakstenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Oorspronkelijke functie

De versterking Werk aan het spoor bij de Diefdijk werd in 1880 gebouwd aan weerszijden van de spoorweg Dordrecht - Elst. Deze vormde een doorsnijding van de Waterlinie. In 1885 werd het verbeterd door de bouw van remises en betonnen borstweringsmuren. Voor en achter het werk lagen beweegbare kraanbruggen, waarvan een uniek exemplaar nog aanwezig is.

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Het fort is in 1880 gebouwd en stamt daarmee uit de vierde bouwperiode van de waterlinie. Het begon als een aarden verdedigingswerk met fortgracht en aarden wal, opstelplaatsen voor geschut (batterijen) en een bomvrij wachthuis.

Door de razendsnelle ontwikkelingen op wapengebied waren al in 1885 aanpassingen nodig. Toen volgde de aanleg van enkele remises, een ondergrondse wapenmagazijn en betonnen borstweringen, waarachter de artillerie veilig kon worden opgesteld.

Aan weerszijden van het forteiland werd een spoorbrug aangelegd en aan de westkant een toegangsbrug, stuk voor stuk ‘kraanbruggen’. Dit type brug, met horizontaal draaimechanisme, werd in de negentiende eeuw vooral veel gebruikt voor het spoor, maar kwam ook voor militair gebruik goed van pas. Anders dan een ophaalbrug was een kraanbrug geen makkelijk doelwit voor de vijand, bovendien zat zij de verdediging niet in de weg.

In geval van nood was de toegang tot het gebied achter de Diefdijk af te sluiten door de oostelijke spoorbrug open te draaien. Om het fort zelf onbereikbaar te houden, moesten alle bruggen open. Zover is het echter nooit gekomen. Wel is het fort bemand geweest tijdens de twee mobilisatieperiodes (1914-18 en 1939-40).

Waardering

Waardering
uniek
Omschrijving waardering

Dit rijksmonument, met zijn aarden wallen en onder dikke aardlagen verstopte wachthuis en remises, is behoorlijk goed bewaard gebleven. Ook het omringende gebied met vrij schootsveld is nog intact, net als de fortgracht. Alleen aan de oostkant is deze enigszins verland geraakt.

In de aarden wal zijn nog resten te zien van opstelplaatsen voor geschut (batterijen) en van de borstweringen, die waren opgebouwd uit grote blokken beton.

Wat dit fort zeldzaam maakt, is het feit dat het spoor er dwars doorheen loopt. De ijzeren vakwerkbrug die toegang geeft tot het fort, sluit aan op de enige resterende, volledig gerestaureerde, kraanbrug. Dit is een van de drie in Nederland nog aanwezige exemplaren.

Fort Ronduit bij Naarden beschikt eveneens over een gerestaureerd exemplaar en de in slechte staat verkerende kraanbrug bij Fort Vuren staat op de planning voor restauratie (2014).

Het Werk op de Spoordijk is niet toegankelijk. Wel is het te bekijken vanaf de Diefdijk, die deel uitmaakt van het Waterliniepad.

Documentatie

Literatuur

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.