Wapenplaats bij Asperen

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
E.a.5 Wapenplaats bij Asperen
Afbeelding
E.a.5 Wapenplaats bij Asperen
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
forteiland
NHW-code
E.a.5
RM-code
531789
Huidige functie
Bouwkundige staat
matig
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

De Wapenplaats, een ander woord voor verdedigingswerk, is een klein aarden fort (0,8 hectare) op de Zuiderlingedijk. In aanleg is het zo’n beetje halfrond, met een aarden wal rondom en grotendeels omgeven door een fortgracht. De openbare weg op de dijk loopt dwars door het fort. Aan de zuidkant is de wal hiervoor doorbroken (coupure).

Pal ten noorden van het fort bevindt zich in de dijk een zeldzame dubbele ‘waaiersluis’ annex brug. De sluis is een onderdeel van het Lingesluizencomplex.

De enige stenen bebouwing op het fort dateert uit de mobilisatieperiode 1939-40: een groepsschuilplaats van gewapend beton. Elf man konden hierin schuilen voor vijandig vuur. Op het fortterrein staat verder een zogeheten Nissenhut uit 1950. Deze langwerpige loods met halfrond golfplaten dak is een vinding uit de Eerste Wereldoorlog van de Canadese militair Nissen. Een tijdlang waren deze bouwsels zeer populair, ook voor niet-militaire toepassingen: ze doken dan ook overal en nergens op.

De Wapenplaats diende ter verdediging van de sluis, de Linge en de Zuiderlingedijk.

Er zijn plannen voor herinrichting en openstelling van het fort.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Gelderland
Gemeente
gemeente Lingewaal
Plaats
Asperen
Adres
Lingedijk
Postcode
4147 BB
Eigenaar

De Staat

X-Y coördinaten
51.87635;5.11741
Bijzonderheden

Het kleine fort ligt ten zuidoosten van Asperen, tegenover KunstFort Asperen aan de Linge. Net als de Wapenplaats verdedigde dat fort een dubbele waaiersluis. Onderling konden de forten elkaar zo nodig vuursteun verlenen.

Bij oorlogsdreiging zouden de twee stuwsluizen in de Linge de Diefdijklinie weer sluiten. Daarna was het een kwestie van openen van de twee dubbele waaiersluizen om het opgestuwde water naar de polders ten zuidwesten van de linie te voeren, zodat ze onder water kwamen te staan.

De Diefdijklinie bestaat uit een 23 kilometer lange aaneenschakeling van dijken tussen Fort Everdingen en Vesting Gorinchem en vormt de grens tussen Zuid-Holland en Gelderland. De Wapenplaats verdedigde deze hoofdverdedigingslijn samen met Fort Asperen, Fort Vuren en Fort Nieuwe Steeg.

Aan de Nieuwe Zuiderlingedijk staan, niet ver van de Wapenplaats, diverse groepsschuilplaatsen van gewapend beton uit de mobilisatieperiode 1939-40. Ook een enkele zeldzame batterijschuilplaats uit 1905 is daar nog te vinden, net als een groepsschuilplaats uit 1916. Ze moesten onderdak bieden aan voetsoldaten in het veld, toen verdediging vanuit de forten niet langer volstond.

Historie object

Bouwjaar
1845
Bouwperiode
Bouwperiode vóór 1815
Bouwperiode 1841-1864
Oorspronkelijke functie

Verdediging van het schut- en inundatiesluizencomplex van de Linge.

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Op de plek van dijkpost Pollux uit 1794 werd 50 jaar later de Wapenplaats aangelegd. Net als in de mythologie was Pollux niet alleen, want aan de overkant bevond zich dijkpost Castor (nu KunstFort Asperen).

Het eenvoudige aarden fort uit 1845 bestond voornamelijk uit een rondgaande aarden wal met opstelplaatsen voor geschut (batterijen). Aan de zuidkant was de wal onderbroken voor de dijkweg. In vredestijd reed het verkeer dwars over het forteiland. Dreigde er oorlog, dan werd de weg via de fortgracht omgeleid. De opening (coupure) in de wal werd in dat geval opgevuld met aarde.

De waaiersluis stamt, net als zijn dubbelganger aan de overkant, uit 1815, het jaar waarin een begin werd gemaakt met de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Bijzonder aan de sluizen is dat de sluisdeuren zelfs tegen hoog water in kunnen draaien en ook in stromend water te sluiten zijn. Toch is er maar één man nodig voor de bediening van de tonnen wegende gevaartes. Dit vernieuwende ontwerp was van waterbouwkundige Jan Blanken.

Op de Wapenplaats zijn nooit bomvrije gebouwen aangelegd. In 1959 is het fort van zijn militaire taken ontheven.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

De Nieuwe Hollandse Waterlinie telt weinig voorbeelden van (bijna) uitsluitend in aarde uitgevoerde verdedigingswerken. Dat maakt dit behoorlijk gaaf bewaarde rijksmonument bijzonder. In de aarden wal zijn de opstelplaatsen voor geschut nog herkenbaar, net als de oprijhellingen. Ook de fortgracht, aan de oostkant deels samenvallend met de Linge, is grotendeels intact. Alleen aan de noordkant is deze verland.

De dubbele waaiersluis – van deze bijzondere waterwerken bestaan er wereldwijd nog maar zeven – is, net als die aan de overkant, in 2011-12 volledig gerestaureerd. Deze specialistische en kostbare klus is uitstekend verricht. Er is zelfs een prijs voor uitgereikt door de Stichting Historische Sluizen en Stuwen (2013).

Vlak bij de sluis, op het vasteland, bevindt zich nog de opslagplaats met opgestapelde schotbalken. Deze werden boven op elkaar in de sluisdeuren geplaatst als de sluis langdurig dicht bleef, in vredestijd en als er geen overstromingen waren.

Samen met KunstFort Asperen, het Lingesluizencomplex, de Diefdijklinie, kronkelende Linge en omliggende polders, vormt de Wapenplaats een fraai stuk waterlinielandschap. Het fort is (nog) niet toegankelijk, maar de Waterlinieroute voert erlangs en de sluis is wel te bekijken.

Documentatie

Literatuur

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.

Arends, G.J. Sluizen en stuwen: de ontwikkeling van de sluis- en stuwbouw in Nederland tot 1940. Delft, 1994.

Groningen, C.L van. De Vijfheerenlanden met Asperen, Heukelum en Spijk. Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Zeist / SDU, Den Haag, 1989.