Fort bij Nieuwe Steeg

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
E.a.6 Fort bij de Nieuwe Steeg
Objectnaam (alternatief)
GeoFort
Afbeelding
NieuweSteeg_2
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
gebastioneerd fort
NHW-code
E.a.6
RM-code
531807
Oppervlakte
9,22 ha
Huidige functie
educatie
recreatie
Bouwkundige staat
gerestaureerd
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Ten zuidoosten van Asperen ligt bij een grillige bocht in de Linge het middelgrote Fort bij de Nieuwe Steeg. Het trapeziumvormige fortterrein van 9 hectare bevat maar liefst 7 ‘bomvrije’ gebouwen en heeft op elke punt een bastion. Deze verschillend gevormde uitstulpingen waren bedoeld voor het opstellen van geschut ter verdediging van de fortgracht en het fort zelf.

Uniek is de dubbele kazerne. Twee gebouwen staan, met een tussenruimte van 4 meter, met de gevel naar elkaar toe. Reden voor deze architectonische keuze was de vrij liggende positie van het fort, waardoor vijandelijke vuur van twee kanten mogelijk was. Elk bastion is voorzien van een stalling voor geschut (remise). Dan is er nog een extra remise en een verbruiksmagazijn. Naast deze onder een dikke aardlaag verstopte gebouwen, waarvan alleen de gevel zichtbaar is, staat er een artillerieloods annex fortwachterswoning op het fortterrein.

Het fort moest de Linge, de zuidelijke Lingedijk, een hoger gelegen binnendijks terrein en de drie wegen rondom verdedigen.

Het fort is tegenwoordig ingericht als educatief themapark rond cartografie, navigatie en natuur. Eigenaar Staatsbosbeheer en exploitant Geofort werken hierin samen. In de kazernes zijn ook (vergader)zalen en een auditorium te huur. Een kudde schapen houdt het gras kort.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Gelderland
Gemeente
gemeente Lingewaal
Plaats
Herwijnen
Adres
Nieuwesteeg 72
Postcode
4171 KG
Eigenaar

Staatsbosbeheer

X-Y coördinaten
51.86572;5.12565
Bijzonderheden

De naam van het verdedigingswerk verwijst naar de gelijknamige weg tussen de zuidelijke Lingedijk en de Tiendweg, waaraan het fort ligt. Deze strategische plek bevindt zich aan de rand van de hier relatief brede onder water te zetten strook land.

Ooit was Fort Nieuwe Steeg bedoeld als voorpost van Vesting Gorinchem, maar dat bleek in de praktijk niet te werken, de afstand was te groot. Wel maakte het deel uit van de Stelling aan de Linge en speelde het een rol in de verdediging van het sluizencomplex bij Asperen. Het fort kon ondersteunend vuur bieden aan het Fort en de Wapenplaats bij Asperen, alsook aan de Batterij aan de Nieuwe Lingedijk. Andersom gold hetzelfde.

Historie object

Bouwjaar
1876
Bouwperiode
Bouwperiode 1870-1886
Bouwkosten
441.500,-- gulden
Bouwmateriaal
bakstenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Opdrachtgever
Ministerie van Oorlog
Architect/ontwerper
G.L. Klepper, J.H. Mijsberg en A. Vogelenzang
Aannemer
N.J. Daalderop en H. Th. Wiegerink
Oorspronkelijke functie

Afsluiten van de Lingedijk met de tegen de binnenzijde van de dijk gelegen niet te inunderen terreinstrook. Het ondersteunen van het Fort Asperen en de nabijgelegen Wapenplaats.

Oorspronkelijke bezetting

8 officieren, 327 manschappen, onderofficieren en korporaals

Bewapening
houwitser
kanon-achterlader
Aantal geschut
16

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Het fort is aangelegd tussen 1876 en 1880, tijdens de vierde bouwperiode van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Hierna is er maar weinig aan veranderd, afgezien van de periode 1939-40. Toen verrezen er 9 betonnen groepsschuilplaatsen op het fortterrein. Deze gebouwen boden beschutting aan 11 manschappen. Ten noordoosten van het fort, langs de zuidelijke Lingedijk kwamen twee mitrailleurkazematten. Deze zijn later door de Duitsers opgeblazen voor gebruik van de stalen geschutskoepels in de oorlogsindustrie.

De dubbele kazerne bestond uit een enkele bouwlaag en een kelder. De brede overdekte gang (poterne), die de twee kazernes verbond, werd bij volle bezetting van het fort ook wel gebruikt voor logies. In de kazerne bevonden zich slaapvertrekken, een ziekenboeg, apotheek, keuken en ‘privaten’, een mooi woord voor poepdozen met een deksel.

De remises, waarvan er twee zijn uitgevoerd in ongewapend beton, verschilden onderling enigszins van elkaar. De een bevatte naast stallingsruimte voor kanonnen een wachtlokaal, de ander een schuilplaats met verbruiksmagazijn. Twee remises hadden de beschikking over een munitielift. Hiermee waren de projectielen uit het keldermagazijn te hijsen. In de schuin aflopende muren van enkele remises waren nissen voor schildwachten aangebracht.

Het fort bood ruimte aan 335 militairen en 26 stukken geschut.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

Omdat het fort sinds de aanleg nagenoeg onveranderd bleef, is het behoorlijk representatief. Onderdelen die hieraan bijdragen zijn de rondgaande – zij het sterk verlaagde – aarden wal met resten van opstelplaatsen voor geschut, de complete gracht en de onder een dikke aardlaag weggestopte bomvrije gebouwen. Aan de frontzijde was de omwalling lager, zodat de fortgracht vanaf de bastions te verdedigen viel. Dit lage deel was bereikbaar via een onder de wal gelegen, geheime gang (poterne). Net als de gang tussen beide kazernedelen is deze goed bewaard gebleven. [klopt?]

Bij de herinrichting van het fort zijn veel bomen gekapt, waardoor de karakteristieke contouren van het fortterrein goed zichtbaar zijn. Rondom is het linielandschap nog redelijk intact.

Uitzonderlijk is de dubbele kazerne, inmiddels voorzien van een eigentijdse overkapping boven de binnenplaats. Het interieur van de kazerne is vrijwel volledig bewaard gebleven en bevat onder meer bergplaatsen voor geschut, magazijnen en wachtlokalen met authentieke onderdelen, zoals deuren, wateropvangbakken, ventilatiekanalen, een munitielift en een sleutelkast.

De fortwachterswoning is een uitbreiding van een houten artillerieloods (1880). Van hieruit heeft de fortwachter tot op hoge leeftijd gewaakt over het fort.

In 2006 is een replica geplaatst van de oorspronkelijke brug, met smeedijzeren hek en uitneembaar deel.

Documentatie

Literatuur

Koen, D. Fort bij de Nieuwe Steeg. Geofort. Uitgeverij Stokerkade, Amsterdam, 2013, 41 pp. (Monografie in de Hollandse Waterlinie Erfgoedreeks)

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.