Vesting Gorinchem

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
E.c.1 Vesting Gorinchem
Afbeelding
E.c.1 Vesting Gorinchem
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
vestingstad
NHW-code
E.c.1
RM-code
365879
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Vesting Gorinchem vormt het oude centrum van het tegenwoordige stadje aan de Merwede. Met 10 van de 11 bastions intact ziet het door water omgeven bolwerk er in grote lijnen nog uit als weleer. Alleen aan de westzijde is de oude vorm vervaagd door aanleg van het Merwedekanaal. De bastions, hoekige uitbouwen van de vestingwallen ter verdediging van de vestinggracht, bevatten opvallend weinig militaire bebouwing. Ze dragen veelzeggende namen als Moestuinbolwerk, Korenmolenbolwerk en Galgbolwerk.

Aan de noordoost- en oostzijde bevinden zich nog twee van de drie eilandjes (ravelijnen) voor extra verdediging van de vesting. Daarachter ligt een extra beschermingswal (enveloppe) die de contouren van de vesting volgt.

De vesting is via diverse aarden en stenen dammen (beren) met het vasteland verbonden. Dwars erdoorheen loopt de tot gracht ingedamde Linge, die in het zuiden uitmondt in de Boven Merwede.

De vesting moest de Linge, Merwede en Waal verdedigen, inclusief dijken en uiterwaarden. De Merwede vormde een grote doorgang (acces) in het zuidelijkste deel van de waterlinie en was dus kwetsbaar voor vijandige aanvallen.

Het fraaie oude centrum binnen de vestingwallen is goed bewaard gebleven. De wallen en bastions zijn voorzien van wandelpaden en fungeren tegenwoordig als stedelijk groen.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Zuid-Holland
Gemeente
gemeente Gorinchem
Plaats
Gorinchem
X-Y coördinaten
51.82988;4.97022
Bijzonderheden

De vesting ligt op de noordoever van de Boven Merwede, waar deze samenkomt met de Linge en voortvloeit uit de Waal en de Afgedamde Maas. Samen met Vesting Woudrichem, Slot Loevestein en later Fort Vuren was de vesting verantwoordelijk voor de verdediging van deze strategische plek.

Aangezien er rondom zeer veel water aanwezig is, bevinden zich in de nabije omgeving diverse sluizen: voor het schutten van scheepvaartverkeer en om Gorinchem te behoeden voor hoogwater. Ook zijn er enkele militaire of ‘inundatiesluizen’, bedoeld voor onderwaterzetting (inundatie) van het gebied ten oosten van de vesting.

Een ervan was de 80 meter lange sluis bij het zuidelijke Tolbastion. In de praktijk liet deze vooral het rivierwater door de stadsgracht en andere waterlopen stromen, om de situatie hygiënisch te houden.

Een zeldzame driedubbele ‘waaiersluis’ bevindt zich bij Dalem, ten oosten van de vesting. Bijzonder aan deze sluizen, naar een ontwerp van waterbouwkundige Jan Blanken, was dat de sluisdeuren zelfs tegen hoogwater in te openen waren en dat slechts bediend door één man.

Gorinchem vormt het eindpunt van de 23 kilometer lange Diefdijklinie, een aaneenschakeling van dijken op de grens tussen Zuid-Holland en Gelderland, die fungeerde als hoofdverdedigingslijn.

Historie object

Bouwjaar
1609
Bouwperiode
Bouwperiode vóór 1815
Bouwmateriaal
bakstenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Oorspronkelijke functie

Verdediging van de Waal, de Linge en het Merwedekanaal.

Oorspronkelijke bezetting

700 - 1000 manschappen

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Eind dertiende eeuw veranderde Gorinchem al in een vesting, om zich het alom aanwezige water en de buurstaten Holland en Gelre van het lijf te houden. De huidige aarden omwalling is eind zestiende-eeuws. Die werd zover buiten de middeleeuwse stadsmuren aangelegd dat stadje bijna verdubbelde in oppervlak. Hierdoor ontstond ruimte voor moestuinen en veehouderij, met als doel belegeringen te doorstaan. Want het bedrijvige vissersplaatsje was een populair aanvalsdoel.

Ook de Pruisen en de Fransen hadden het erop voorzien. Zij hoopten hier Holland binnen te dringen. Om die reden werd de vesting diverse malen uitgebreid en versterkt, inmiddels als onderdeel van de Oude Hollandse Waterlinie. Tevergeefs, want tijdens de Napoleontische Oorlogen (1813-14) werd Gorinchem ingenomen door de Pruisen. Aan de overkant was Woudrichem bezet door de Fransen. Zij beschoten de vesting langdurig met kanonnen, met veel schade als gevolg.

Begin negentiende eeuw raakte de vesting in verval, totdat zij als schakel in de Nieuwe Hollandse Waterlinie nieuw militair aanzien kreeg en een belangrijke garnizoensstad werd. Binnen de vestingwallen verrezen wachthuizen, artillerieloodsen en andere militaire gebouwen, zoals een bomvrij arsenaal (wapenmagazijn, 1851) en een versterkte kazerne (1852).

Tot 1967 – de vesting was toen al jaren opgeheven – verbleven er steevast honderden militairen.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

De riviervesting met zijn hoge wallen, geschutsheuvels (katten) en grotendeels intacte vestinggracht, is een mooi voorbeeld van de Oudnederlandse vestingbouw. Kenmerkend is de loodrechte hoek tussen bastion- en vestingwallen (courtinen).

De aanleg van het Merwedekanaal (1892) ging ten koste van anderhalf bastion. Een halfronde bomvrije kazemat met schietgaten, droge gracht en brug – nu een wijnproeflokaal – moest dit verlies compenseren.

De middeleeuwse stadspoorten zijn vervangen door openingen (coupures) in de vestingwal. Alleen de markante Dalempoort (1597) is bewaard gebleven. Bij hoogwater zijn coupures en poort af te sluiten met schotbalken en zand. Eén ervan is voorzien van een moderner mechanisme.

In het fraaie, oude centrum, beschermd stadsgezicht, staan nog tal van militaire bouwwerken, hoewel ook een deel gesloopt is.

Naast veel nieuwbouw zijn op de bastions nog enkele militaire bouwwerken te vinden, zoals een groot kruitmagazijn (1838), bomvrije kruitkelders en een explosievenlaboratorium (1864). Veel ouder is de Tolkazerne (1598), oorspronkelijk in gebruik voor het heffen van tol van langsvarende schepen.

Bijzonder zijn de twee gerestaureerde achttiende-eeuwse korenmolens, van belang voor de zelfredzaamheid tijdens belegeringen. Om zoveel mogelijk wind te vangen staan ze beide op een bastion.

Gorinchem ligt op de route van het Waterliniepad, vanwaar veren en watertaxi’s de vestingdriehoek bedienen.

Documentatie

Literatuur

Busch, A.J. (samensteller). Monumenten in Gorinchem. Gorinchem: sectie Historie van de Culturele Raad van Gorinchem, 1975.

Groningen, C.L. van. De Alblasserwaard. Waanders Uitgevers, Zwolle / Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Zeist 1992

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.