Batterijen bij Dalem

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
E.c.3 Batterijen bij Dalem
Objectnaam (alternatief)
Dijkpost Hercules
Afbeelding
E.c.3 Batterijen bij Dalem
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
batterij
NHW-code
E.c.3
Huidige functie
Bouwkundige staat
verdwenen
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
Bijzonderheden algemeen

Bij de voormalige ‘heerlijkheid’ Dalem, een dorpje aan de Merwede bij Gorinchem, zijn de resten zichtbaar van drie opstelplaatsen voor geschut (batterijen). Deze moesten een driedubbele inundatiesluis verdedigen. Door de sluizen open te zetten, kwamen de polders tussen Waal en Linge onder water te staan (inundatie).

Tegenwoordig vervult de gerestaureerde sluis alleen nog zijn oude functie: afvoer van overtollig water uit de Alblasserwaard en Vijfheerenlanden.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Zuid-Holland
Gemeente
gemeente Gorinchem
Plaats
Gorinchem
Adres
Merwededijk
Postcode
4207 AJ
Eigenaar

Waterschap Rivierenland

X-Y coördinaten
51.82706;4.99284
Bijzonderheden

Dalem ligt op het laagste punt van de Tielerwaard aan de Merwede, iets oostelijk van Vesting Gorinchem. Het grondpeil is hier ruim 7 meter lager dan in Tiel. Van oudsher fungeert dit gebied als opvang voor overstromingswater uit de grote rivieren.

Voordat ze een militaire functie kregen, beschermden de Dalemse sluizen de lager gelegen polders tegen overstromingswater. In de Nieuwe Hollandse Waterlinie kreeg het sluizencomplex de tegenovergestelde taak: het onder water zetten van ditzelfde gebied. Maar dat gold alleen bij oorlogsdreiging. In vredestijd behielden de sluizen hun oude functie.

De waaiersluizen in de Linge bij Asperen dienden hetzelfde doel. Ook bij Vesting Woudrichem, aan de Merwede en bij Werkendam aan de Bakkerskil zijn in 1815 zulke sluizen aangelegd.

De Batterijen bij Dalem hoorden bij de Tussenstelling Spijkse Veld. Deze infanteriestelling dateert uit 1914-18 en bevindt zich langs het laatste deel van de Diefdijklinie, een reeks – hier niet langer bestaande – dijken die de westelijke grens vormde van het onder water te zetten gebied. In 1939-40 werd de stelling uitgebreid met tal van betonnen onderkomens. De tussenstelling telt 10 groepsschuilplaatsen van gewapend beton (‘piramides’). Deze boden dekking aan 11 man.

Historie object

Bouwjaar
1831
Oorspronkelijke functie

Drie aarden batterijen die in 1831-1839 ten oosten van Gorinchem zijn aangelegd. Ze beschermden de Dalemse uitwateringssluis (1815), tevens hoofdinundatie-inlaatsluis. De batterijen zijn vrijwel verdwenen maar de sluis bestaat nog.
Het werk is herkenbaar in het terrein.

Aantal geschut
7 vuurmonden

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

De batterijen zijn in 1831 en 1839 gebouwd op de plek waar in de Bataafse tijd (1795-1801) bij oorlogsdreiging een opening in de dijk (coupure) was voorzien. Dit om het gebied tussen Merwede en Linge snel te laten overstromen. Daarom bevond zich hier toen al een dijkpost met twee borstweringen voor het opstellen van kanonnen.

De Nieuwe Hollandse Waterlinie vereiste een omvangrijk en zeer complex systeem van sluizen, stuwen, overlaten, duikers, en (inundatie)kanalen. Die moesten het gewenste kniehoge waterpeil realiseren en in stand houden. Voor dit doel werden veel bestaande schut-, uitwaterings- en keersluizen gebruikt.

Dalem was een van de vijf strategische plekken waar in 1815 nieuwe, militaire sluizen werden aangelegd. Deze vervingen een zeventiende-eeuwse uitwateringssluis. In rampjaar 1672 is die nog moedwillig vernield om het land onder water te zetten en zo een Frans-Duitse aanval af te slaan. Dit lukte uiteindelijk bij Muiden, wat het begin van de Oude Hollandse Waterlinie inluidde.

Waardering

Waardering
uniek
Omschrijving waardering

Hoewel de drie batterijen vrijwel zijn verdwenen, is het verdedigingswerk nog herkenbaar in de omgeving. Vooral de locatie binnen de monumentale vestingdriehoek – Gorinchem, Woudrichem, Slot Loevestein en later Fort Vuren – geeft meerwaarde aan deze plek.

Afgezien van de forse uitbreiding van het dorp Dalem is de negentiende-eeuwse waterlinie-omgeving hier nog grotendeels intact, inclusief vrij schootsveld en inundatievelden tot waar het oog reikt.

De sluizen bij Dalem liggen op de route van het Waterliniepad. Ook varen er veerboten en watertaxi’s binnen de vestingdriehoek, die het zuidelijk sluitstuk vormt van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.

Documentatie

Literatuur

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.