Fort bij Vuren

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
E.c.4 Fort bij Vuren
Objectnaam (alternatief)
Fort Vuren
Afbeelding
Vuren
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
gebastioneerd fort
NHW-code
E.c.4
RM-code
531890
Oppervlakte
6,97 ha
Huidige functie
Bed & Breakfast
horeca
Bouwkundige staat
gerestaureerd
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Aan de Waal, tussen de dorpen Dalem en Vuren, bevindt zich het Fort bij Vuren. Het middelgrote fort (7 hectare) heeft een langgerekte vorm met twee verschillend gevormde bastions.

Op het zuidelijke bastion staat een bomvrije toren en een stalling voor geschut (remise), op het noordelijke een bomvrije kazerne. De ronde toren is op korte afstand omgeven door een half rondlopende galerij (contrescarp), aan de buitenkant afgedekt met een metersdikke laag aarde, net als de overige gebouwen. Daarvan is alleen de voorgevel te zien.

Het primaire doel van het fort was verdediging van de inundatiesluizen, direct westelijk en oostelijk van het fort. Ook moest het bij oorlogsdreiging de Waal en de noordelijke Waaldijk afsluiten en de Vesting Gorinchem beschermen.

Het fort is sinds begin jaren tachtig van de vorige eeuw in bezit van Staatsbosbeheer, de Stichting Wandel en FietsForten verzorgt de exploitatie. De gerestaureerde contrescarpgalerij en kazerne zijn in gebruik als Bed & Breakfast en er is een (eet)café met lommerrijk terras. Comfortabel overnachten is mogelijk in twee appartementen aan de uiteinden van de galerij. Kleinschalig kamperen behoort ook tot de mogelijkheden.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Gelderland
Gemeente
gemeente Lingewaal
Plaats
Vuren
Adres
Waaldijk 29
Postcode
4214 LB
Eigenaar

Staatsbosbeheer

X-Y coördinaten
51.82295;5.02948
Bijzonderheden

Het fort lag op een strategische plek, waar de Dalemse weg uitkomt op de Waaldijk en tussen twee sluizen, de Vurensche uitwateringsluis en de Herwijnse inlaatsluis. Deze sluizen waren van vitaal belang voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie, want ze konden de aangrenzende rivierpolders onder water zetten.

Fort Vuren is aangelegd ter versterking van de nabijgelegen vestingsteden Gorinchem en Woudrichem en van Slot Loevestein, die al deel uitmaakten van de Oude Hollandse Waterlinie. Het fort ligt recht tegenover het middeleeuwse slot. Gezamenlijk konden ze ‘kruisvuur’ leveren om vijandige schepen op de Waal tegen te houden. Ook het voorterrein van het slot lag in de vuurlijn van het fort.

Richting noordoosten liggen als kralen aan een lange ketting een groot aantal groepsschuilplaatsen uit 1939-40, ook wel bekend als ‘piramides’. Via de Batterij aan de Broekse Sluis loopt deze twintigste-eeuwse 'betonlinie' door tot het Fort en de Wapenplaats bij Asperen.

Historie object

Bouwjaar
1844
Bouwperiode
Bouwperiode 1841-1864
Bouwmateriaal
bakstenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Oorspronkelijke functie

Fort Vuren diende ter afsluiting van het Waalacces. Ook beschermde het de achter het fort gelegen sluizen en dekte het de oude vesting Gorinchem tegen een directe aanval.

Oorspronkelijke bezetting

495 militairen

Bewapening
houwitser
kanon - voorlader
mortier
Aantal geschut
8 kanonnen, 6 houwitsers, 4 mortieren, 4 Coehoornmortieren

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Aanvankelijk bestond het fort uit twee kleine verdedigingswerken (1845-47). Het noordelijke deel was een aarden versterking, het zuidelijke een torenfort. In 1873 volgde uitbreiding tot één geheel. De hoge, bomvrije toren bleek niet alleen een handig uitkijkpunt, maar vooral een makkelijk doelwit voor de steeds krachtiger en verder dragende kanonnen. Daarom ging vijf jaar later de bovenste verdieping eraf en kwam de contrescarpgalerij erbij. Toren, contrescarpgalerij en kazerne boden onderdak aan maximaal 420 man (exclusief 3 wasvrouwen) en 30 stukken geschut.

In 1914 werd een begin gemaakt met het onder water zetten van de omringende polders, maar verder dan ‘plas-dras’ kwam het niet. Ook in 1939-40 gingen de sluizen open, maar de Duitse piloten hadden daar geen boodschap aan. Het fort werd vanuit de lucht aangevallen, waarna de Duitsers het bezetten. Tijdens de oorlog vielen hier verschillende slachtoffers. Zelfs door Britse granaten, die over het fort heen in het dorp belandden. De Duitsers probeerden de linie uiteindelijk tegen de vijand uit het westen in te zetten en brachten de inlaatsluis bij Dalem tot ontploffing.

Na de oorlog deed het fort tot 1946 dienst als ‘Bewarings- en Verblijfkamp’ voor collaborateurs uit de regio. Hierna diende het als militaire opslagplaats.

Waardering

Omschrijving waardering

Het Fort bij Vuren is een mooi voorbeeld van een middelgroot fort, met aarden omwalling, bastions, om het fort heen geleide dijk en fortgracht met brug. Aanvankelijk waren er twee bruggen, de ene leidde direct naar de toren, de ander naar het fortterrein. Alleen de laatste bestaat nog. Het is een van de drie nog resterende kraanbruggen in Nederland. Deze draaien opzij in plaats van omhoog.

Een bijzonderheid is de toren met contrescarpgalerij. Daarvan zijn er maar een paar. Vanuit de galerij loopt een bomvrije gang (poterne) naar de frontzijde. Ook de kazerne is de moeite waard. Deze heeft aan elk uiteinde op de eerste verdieping een inpandige remise, met daaronder een munitiemagazijn met hijslift. De verdieping lag op gelijke hoogte met de opstelplaatsen voor geschut.

Net buiten het fort staan verschillende betonnen schuilplaatsen-, waarvan enkele zeldzame uit 1910 en 1916. Verder een paar groepsschuilplaatsen uit 1939-40 (‘piramides’) en de resten van een mitrailleurkazemat.

Het Waterliniepad voert langs het fort, dat in de zomermaanden vrij toegankelijk is. In de winter is het gesloten, ter bescherming van overwinterende vleermuizen. De veerboot en watertaxi's die de vestingdriehoek bedienen leggen ook aan bij Fort Vuren.

Documentatie

Literatuur
Will, Chr. Fort Vuren. Uitgeverij Stokerkade, Amsterdam, 2012, 41 pp. (Monografie in de Hollandse Waterlinie Erfgoedreeks)