Kasteel Loevestein

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
E.d.3 Fort Loevestein
Objectnaam (alternatief)
De Vesting Loevestein
Afbeelding
Loevestein
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
gebastioneerd fort
NHW-code
E.d.3
RM-code
10081
Oppervlakte
12,4 ha
Huidige functie
museum / bezoekerscentrum
Bouwkundige staat
gerestaureerd
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Net als aan het noordelijk uiteinde van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, staat er in het zuiden een middeleeuwse kasteel: Slot Loevestein. Het compacte kasteel met twee vierkante torens en torenpoort is omgeven door een slotgracht met ophaalbrug en wallen met bastions. Daaromheen ligt een brede vestinggracht met brug en toegangspoort. Vanuit de bastions was de vestinggracht van opzij te verdedigen.

Aan de Waalzijde zijn de vestingwallen bekleed met stenen muren, vooral om weerstand te bieden aan hoogwater en kruiend ijs.

Buiten de slotgracht bevinden zich tal van militaire bouwwerken, onder meer een middeleeuwse kruittoren, een arsenaal, commandeurswoningen en soldatenhuisjes uit de achttiende eeuw.

De benaming Fort Loevestein is een militaire aanduiding uit de 19e eeuw. Ook 'vesting Loevestein' wordt gebruikt.

Als onderdeel van de Oude en de Nieuwe Hollandse Waterlinie moest het slot de monding van de – nu Afgedamde – Maas in de Merwede verdedigen. Ook het gebied ten oosten van vesting Woudrichem viel binnen de vuurlinie.

Het slot is tegenwoordig museum, monument en archeologische vindplaats. Bovendien fungeert het als (zuidelijk) informatiecentrum voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie. In een voormalig officierslogement is een luxe Bed & Breakfast ondergebracht (Erfgoedlogies).

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Gelderland
Gemeente
gemeente Zaltbommel
Zaltbommel
Plaats
Poederoijen
Adres
Loevestein 1
Postcode
5307 TG
Eigenaar

De Staat

X-Y coördinaten
51.81638;5.02133
Bijzonderheden

Slot Loevestein ligt in de Bommelerwaard, op de plek waar de (voormalige) Maas en Waal samenkomen, op de grens tussen Gelderland, Brabant en Zuid-Holland. Dirc Loef van Horne, die het slot liet bouwen, zag hier niet alleen een goed verdedigbare plek, maar ook een uitgelezen mogelijkheid om – illegaal – tol te heffen van passerende schepen.

Samen met vestingen Gorinchem en Woudrichem, en later Fort Vuren, maakte het slot deel uit van de zuidelijke vestingdriehoek, verantwoordelijk voor verdediging van dit kwetsbare en dus strategische punt in de waterlinie.

De Waal vormde een grote bedreiging voor het slot. Elk jaar was herstel van de wallen nodig, vanwege overstromingen en de vernietigende werking van kruiend ijs. Pas halverwege de achttiende eeuw lukte het om opkomend kwelwater buiten het slot te houden. Tot die tijd stond het water er regelmatig kniehoog.

Historie object

Bouwjaar
1575
Bouwperiode
Bouwperiode vóór 1815
Bouwmateriaal
bakstenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Oorspronkelijke functie

Verdediging van de Waal en de Afgedamde Maas.

Oorspronkelijke bezetting

90 tot 200 man

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Het veertiende-eeuwse ‘stenen huis van Loef’ had zware vierkante torens met schietgaten, een ridderzaal, kruittoren en slotgracht met ophaalbrug. Na die tijd veranderde het regelmatig van uiterlijk en eigenaar.

In de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) zag Willem van Oranje het militaire nut ervan in en besloot de verdedigingswerken eromheen te moderniseren tot een vijfhoekige omwalling met bastions. Hierna fungeerde het kasteel lange tijd als staatsgevangenis, met rechtsgeleerde Hugo de Groot als bekendste, want per boekenkist ontsnapte, politiek gevangene (1621).

In het rampjaar 1672 speelde het slot een rol in de strijd tegen de Fransen onder Lodewijk XIV, waarna het deel uitmaakte van de Oude en de Nieuwe Hollandse Waterlinie. De omwalling werd diverse malen gewijzigd en begin achttiende eeuw werd de slotgracht deels gedempt.

De bewoners van het slot, militairen en burgers, vormden een geïsoleerde, zelfvoorzienende gemeenschap, met haar eigen bakker, schoolmeester, dominee en vroedvrouw. De kelders van het slot dienden als grootschalige buskruitopslag, waardoor het explosiegevaar enorm was.

In de negentiende eeuw ontsnapte het slot ternauwernood aan de sloopkogel, waarna het werd verbouwd tot zelfstandig verdedigbaar bolwerk (reduit). Door de introductie van de allesvernietigende brisantbom (1885) bleek die functie snel achterhaald.

In 1951 is het slot in militaire zin opgeheven.

Waardering

Waardering
uniek
Omschrijving waardering

Fort Loevestein is een prachtig geconserveerd voorbeeld van de Oudnederlandse vestingbouw. Kenmerkend is de loodrechte hoek tussen de bastionwallen en de tussenliggende wallen (courtinen). Het geheel verkeert na langdurige restauratie in uitstekende staat. Naast het fraai gerestaureerde slot zelf is een van de twee middeleeuwse torens, de Kruittoren, buiten de slotgracht bewaard gebleven. Ook het Nieuwe Arsenaal (1751) is intact. Hier werden zowel wapens als huishoudelijke spullen en meubels uit het slot opgeslagen.

Uniek is ‘het straatje van Loevestein’, met 22 soldatenhuisjes en commandeurswoningen. Hier sliepen de op Loevestein gelegerde manschappen en officieren. Zelfs de taveerne, voor het nodige vertier, is bewaard gebleven. Twee van de soldatenhuisjes zijn op oorspronkelijke wijze ingericht (1750). De overige dienen als expositieruimte voor archeologische vondsten, gedaan op het vestingterrein. Zo zijn er resten van houten barakken uit de zeventiende eeuw opgegraven, voorlopers van de soldatenhuisjes.

Uit 1883 stamt een bomvrije stalling voor geschut (remise), met daarnaast opstelplaatsen achter de aarden wal. Het bijbehorende vrije schootsveld richting oosten is volledig onaangetast, net als het uitzicht over de inundatievelden: de onder water te zetten polders in de Bommelerwaard.

Het Waterliniepad voert langs Slot Loevestein, vanwaar veren en watertaxi’s de vestingdriehoek bedienen.

Documentatie

Literatuur

Jansen, S. Slot Loevestein. Uitgeverij Stokerkade, Amsterdam, 2010, 49 pp. (Monografie in de Hollandse Waterlinie Erfgoedreeks)

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.