Batterij onder Brakel

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
E.d.4 Batterij onder Brakel
Afbeelding
Brakel
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
batterijfort
NHW-code
E.d.4
RM-code
531918
Oppervlakte
4,96 ha
Huidige functie
Bouwkundige staat
matig
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Dit eenvoudige fort, met een centraal gelegen, bomvrije kazerne en stallingen voor geschut (remises) ineen, moest vanuit zijn vooruitgeschoven positie voorkomen dat achtergelegen, oudere vestingen Loevestein en Woudrichem onder vuur kwamen te liggen. In de verdwenen frontwal bevonden zich opstelplaatsen voor geschut (batterijen). Het fort verdedigde ook de Waal, de zuidelijke Waaldijk en de uiterwaarden aan deze kant van de rivier.

Het forteiland (5 hectare) is ovaalvormig, met een vlakke zijde aan de veilige westkant. Samen met het zuidelijk gelegen tweelingfort Batterij onder Poederoijen was het ook verantwoordelijk voor de verdediging van de inundatievelden in de Bommelerwaard. Dit waren de polders tussen Maas en Waal die bij oorlogsdreiging onder water kwamen te staan.

In 2008 kwam de Stichting Behoud Waterlinie Bommelerwaard met plannen voor restauratie en herbestemming van de batterijen. Een aantal herstelwerkzaamheden is in 2012 uitgevoerd. Het idee is dat de batterij er straks uitziet als in oorlogstijd, inclusief vrij schootsveld. De Batterij onder Poederoijen krijgt een ‘vredige’ uitstraling.

Intussen laat eigenaar Staatsbosbeheer schapen grazen op het fortterrein, waar in elk geval ook ruimte moet zijn voor natuur.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Gelderland
Gemeente
gemeente Zaltbommel
Plaats
Poederoijen
Adres
Nieuwendijk
Postcode
5307 TJ
Eigenaar

Staatsbosbeheer

X-Y coördinaten
51.81114;5.06271
Bijzonderheden

De batterij ligt aan de zuidelijke Waaldijk tussen Slot Loevestein en het gelijknamige dorp Brakel, in de Bommelerwaard. Ten zuiden ervan bevinden zich diverse militaire sluizen. Bij oorlogsdreiging maakten deze waterwerken snelle onderwaterzetting (inundatie) van de polders in de Bommelerwaard mogelijk.

De Wilhelminasluis in de – sinds 1904 Afgedamde – Maas stamt, net als de overige sluizen, uit de negentiende eeuw, maar had geen militaire betekenis.

In de nabije omgeving van het fort liggen twee betonnen groepsschuilplaatsen uit 1916 en twee exemplaren van zwaar gewapend beton uit 1939-40. Die maakten deel uit van de Tussenstelling Nieuwendijk. Tijdens de mobilisatie van 1914-18 verrezen zulke infanteriestellingen overal tussen de forten, toen deze voor de verdediging achterhaald bleken. Het strijdtoneel bevond zich nu in het open veld. De groepsschuilplaatsen boden dekking aan de voetsoldaten.

Samen met de Batterij onder Poederoijen, de tussenstelling en het sluizencomplex ondersteunde de Batterij onder Brakel de achtergelegen hoofdverdedigingslijn met de oudere vestingen Loevestein en Woudrichem. De beruchte Frans-Duitse oorlog (1870-71) had de vrees gewekt dat de vestingdriehoek niet langer volstond als verdediging van het strategische punt waar Maas en Waal samenkwamen.

Historie object

Bouwjaar
1879
Bouwperiode
Bouwperiode 1870-1886
Bouwmateriaal
bakstenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Oorspronkelijke functie

De batterij is aangelegd ter verdediging van het Waalacces, alsmede ter versterking van de westgrens van de inundatiezone in de Bommelerwaard.

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Het fort is gebouwd tussen 1879-1884. De aanleg duurde zo lang vanwege de drassige bodem. Het fort verzakte keer op keer. Hetzelfde gold voor de Batterij onder Poederoijen. Daarom zijn deze verdedigingswerken kleiner uitgevallen dan gepland, en staat er maar één bomvrij gebouw op. De bijna identieke batterijen vormen elkaars spiegelbeeld.

De centraal gelegen bomvrije kazerne uit 1880 is vrijwel symmetrisch van opzet. Vanwege ruimtegebrek werd er ook in de kelders geslapen. Daar was het nog vochtiger dan elders in het gebouw, want in aangrenzende vertrekken werd regenwater opgevangen.

Ook op de begane grond waren logies. Verder een keuken en twee projectielenmagazijnen, met elk een ‘hijschlift’ om de munitie naar de bovengelegen remises te brengen. De privaten of ‘poepdozen’ bevonden zich buiten in een van de dwars op het gebouw staande muren, die een klein voorplein omvatten.

Een tussenverdieping bevatte twee remises, logies en eigen ruimtes voor de commandant en telegrafist. Afgezien van de gevel is het geheel, ter bescherming en camouflage, weggewerkt onder een dikke laag aarde. De kazerne op de Batterij onder Poederoijen is gelijk van opzet. Buiten de mobilisatieperiodes dienden beide bouwwerken vooral als opslag voor munitie. In 1956 zijn de forten in militaire zin opgeheven.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

Dit rijksmonument kenmerkt zich, net als de Batterij onder Poederoijen, door eenvoud en overzichtelijkheid. De fortgracht is grotendeels intact. In 2012 zijn verschillende restauratiewerkzaamheden uitgevoerd. Onder meer is toen de gevel van de kazerne gerestaureerd.

Van binnen is de kazerne nog redelijk intact, al hebben deuren en vloeren te lijden onder houtrot. De handbediende munitieliften zijn nog aanwezig, net als de lichtgangen rondom de projectielenmagazijnen. Alleen van hieruit kon de ‘lampenier’ de petroleumlampen, die deze vuurgevaarlijke ruimtes moesten verlichten, aansteken. De lampen stonden achter dik glas in speciale lampennissen, voorzien van luchttoevoer- en rookafvoerkanalen.

De oorspronkelijke wallen zijn halverwege de vorige eeuw door Defensie afgegraven. Ook een negentiende-eeuwse houten loods is afgebroken. Het plan is om dit alles in oude staat terug te brengen.

Rondom is de waterlinieomgeving goed bewaard gebleven, net als het vrije schootsveld. De batterij vormt bovendien een goed bewaard geheel met de Tussenstelling aan de Nieuwendijk, het sluizencomplex en de Batterij onder Poederoijen.

Het fort is vrij toegankelijk.

Documentatie

Literatuur

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.