Vesting Woudrichem

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
E.d.1 Vesting Woudrichem
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
vestingstad
NHW-code
E.d.1
RM-code
531903
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Net als Gorinchem is Woudrichem een riviervesting en ook hier bevindt de oude stadskern zich binnen de vestingwallen. Deze minder grote vesting telt 4 grote en 3 kleinere bastions. Die laatste liggen aan de Merwede en zijn, net als de wallen aan deze kant, voorzien van stenen muren om hoogwater en kruiend ijs te kunnen weerstaan. Vanuit de bastions was de vestinggracht zijdelings te verdedigen.

De vesting heeft vijf toegangen, vier ervan ter hoogte van de middeleeuwse stadspoorten. Alleen de Water- of Gevangenpoort, voor toegang vanaf het water, staat nog overeind. De oostelijke toegang voert over een van de twee verdedigingseilandjes (ravelijnen) in de vestinggracht. Twee stenen dammen (beren) verbinden de vesting met het vasteland en scheiden het rivierwater van de vestinggracht.

De relatief beperkte militaire bebouwing bevindt zich nabij de omwalling: een wachthuis, kazerne, bomvrij arsenaal en twee bomvrije buskruitmagazijnen, alle uit de negentiende eeuw.

De vesting diende ter verdediging van de (later Afgedamde) Maas, de zuidelijke Maasdijk en een militair sluizencomplex, inclusief inundatiekanaal. Bij oorlogsdreiging werd het water via de sluizen naar dit kanaal gestuwd om het Land van Altena onder water te zetten (te inunderen). Ook was vuursteun mogelijk aan Gorinchem, Loevestein en, later, Fort Vuren.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Noord-Brabant
Gemeente
gemeente Woudrichem
Plaats
Woudrichem
Eigenaar

diverse

X-Y coördinaten
51.81600;5.00336
Bijzonderheden

Woudrichem, ook wel bekend als Woerkum, ligt in de monding van Afgedamde Maas, op het punt waar deze samen met de Waal overgaat in de Merwede. Aan de overzijde van de Afgedamde Maas ligt Slot Loevestein en richting noordwesten kijkt de vesting uit op Gorinchem, aan de andere kant van de Merwede.

Woudrichem, Gorinchem, Slot Loevestein en Fort Vuren vormen de zuidelijke vestingdriehoek van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Gezamenlijk moesten ze dit kwetsbare punt in de zuidelijke waterlinie verdedigen. Woudrichem fungeerde bovendien als voorpost voor Gorinchem.

De later verder naar het oosten aangelegde Batterijen onder Brakel en Poederoijen maakten modernisering tijdens latere bouwfases overbodig, reden waarom de vesting zo weinig bomvrije bouwwerken telt.

Net als in Gorinchem, zijn er in plaats van de middeleeuwse poorten openingen (coupures) gemaakt in de vestingwal. Deze zijn, net als damsluizen, nog altijd af te sluiten met schotbalken en zand om hoogwater buiten te houden.

Historie object

Bouwjaar
1583
Bouwperiode
Bouwperiode vóór 1815
Bouwperiode 1815-1826
Oorspronkelijke functie

De vestingwerken dienden ter verdediging van de Waal, Afgedamde Maas, het inundatiekanaal en de sluizen.

Oorspronkelijke bezetting

onbekend

Aantal geschut
onbekend

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Net als Gorinchem werd Woudrichem vanwege zijn strategische ligging meermalen belegerd. In 1573 werd het dorpje, bekend om zijn zalmvisserij, zelfs vernietigd door de Geuzen. Dat was aanleiding voor de bouw van wallen met bastions, ravelijnen en stenen dammen of ‘beren’ (1583-87). De loodrechte hoek die de bastionwallen maken met de tussenliggende wallen (courtinen), is typerend voor deze Oudnederlandse vestingbouw. Anders dan in Gorinchem lag de omwalling binnen de middeleeuwse stadsmuren.

De vesting maakte vanaf 1672 deel uit van de Oude Hollandse Waterlinie, maar raakte in de achttiende eeuw in verval. Door de aanleg, in 1815, van het militaire sluizencomplex herwon zij aan militair belang en werd onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.

Woudrichem is vooral bekend om zijn ‘Vischoproer’ in 1877, toen de gemeente tevergeefs het eeuwenoude visrecht voor het volk wilde afschaffen. De plaatselijke marechaussee en militairen van Slot Loevestein en Gorinchem moesten eraan te pas komen om de opstand neer te slaan. In 1894 werd het visrecht een staatsaangelegenheid.

De enige daadwerkelijke oorlogshandelingen vonden plaats tijdens de Napoleontische Oorlogen (1813-14), zij het anders dan voorzien. De Fransen beschoten toen de Pruisen, verschanst in vesting Gorinchem, langdurig met kanonnen.

In 1955 werd de vesting in militaire zin opgeheven.

Waardering

Omschrijving waardering

Dit Rijksmonument en beschermd stadsgezicht is buitengewoon goed bewaard gebleven en vanaf 1971 fraai gerestaureerd. Van de plannen om de vestingwallen te vervangen door flats is gelukkig niets terechtgekomen.

Het bomvrije arsenaal, de versterkte kazerne (beide uit 1852) en de twee buskruitmagazijnen (1867) verkeren in goede staat. Spouwmuren en schoorstenen moesten het kruit droog houden. In 2007 zijn ook deze kruitkelders gerestaureerd.

Typische vestingelementen zijn de gemetselde dammen (beren) aan de west- en zuidoostkant. De scherp gepunte bovenzijde moest waaghalzige vijanden ontmoedigen. Dezelfde functie had het stenen torentje (monnik) op één ervan.

Uniek is de korenmolen ‘Nooit Gedagt’ op het zuidoostelijk bastion. Dit is de enige achtkanten stenen nog werkende stellingmolen in Nederland, een reconstructie van het in 1662 in opdracht van Willem van Oranje gebouwde – door de Duitsers vernietigde – origineel. De molen was van belang om belegering van de vesting te kunnen doorstaan. Omdat de hoge wallen wind wegnamen, stonden molens meestal boven op een bastion.

Het militaire sluizencomplex is nog intact. De stuwsluis en de zeldzame waaiersluis (1815) zijn weliswaar permanent gesloten, toch is de oude waterliniesituatie hier voor het oog mooi intact.

De Waterlinieroute voert langs Woudrichem, vanwaar veren en watertaxi’s de vestingdriehoek bedienen.

Documentatie

Literatuur

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.