Fort Giessen

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
E.d.6 Fort bij Giessen
Afbeelding
Giessen
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
batterijfort
NHW-code
E.d.6
RM-code
531941
Oppervlakte
9 ha
Huidige functie
natuur
Bouwkundige staat
redelijk
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Net buiten Giessen ligt het meest zuidelijk gelegen fort van de 85 kilometer lange Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het eenvoudige Fort bij Giessen (9 hectare) heeft de vorm van een lunet. Een lunet is een klein forteiland, meestal met twee (geknikte) zijden die uitkomen in een punt (saillant). Met enige verbeelding is er een halve maan in te herkennen. De naam is afgeleid van het Franse woord voor maan: lune.

De punt van de lunet wijst in zuidoostelijke richting, waarvandaan vijandelijke troepen werden verwacht.

Het fort omvat een kazerne, een stalling voor kanonnen (remise) en een munitiemagazijn, alledrie ‘bomvrij’. Afgezien van de voorkant die uitkijkt op de veilige kant van het fort, zijn de gebouwen weggewerkt onder een dikke laag aarde.

Het fort moest een directe aanval op Vesting Woudrichem voorkomen en verdedigde de Maasdijk en een hoger gelegen stuk land. Tegenwoordig is het in bezit van het Brabants Landschap en is de militaire functie vervangen door een natuurlijke. De kazerne is in gebruik voor lezingen van een natuur- en een archeologievereniging. De kanonstalling dient als onderkomen voor de schapenkudde die het fortgras kort houdt.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Noord-Brabant
Gemeente
Woudrichem
Plaats
Giessen
Adres
Giessense Steeg
Postcode
4283 HP
Eigenaar

Stichting Het Noordbrabants Landschap

X-Y coördinaten
51.78588;5.02668
Bijzonderheden

Het fort ligt op een strategische plek ten zuiden van een meander van het riviertje de Alm. Het geschut bestreek ook een aantal dijkwegen. Verder fungeerde het verdedigingswerk als vooruitgeschoven post voor de oudere Vesting Woudrichem en het middeleeuwse Slot Loevestein. Beide waren kwetsbaar door de krachtiger en verder dragende kanonnen. Om dezelfde reden werden tussen Maas en Waal de Batterij onder Poederoijen en de Batterij onder Brakel aangelegd.

Het omringende land van Altena was moeilijk onder water te zetten, omdat er tal van hoger gelegen stroomruggen doorheen lopen. Langs de Alm lag ook zo’n strook land.

Bij het plaatsje Uitwijk, westelijk van het fort, bevinden zich restanten van een infanteriestelling uit de Eerste Wereldoorlog, met 6 groepsschuilplaatsen uit 1916 en twee waarnemingsposten. Ook richting fort ligt in het land nog zo’n groepsschuilplaats, die 4 (type I) of 8 (type II) man dekking gaf tegen vijandelijk vuur. Aan de andere kant, tussen Giessen en de Alm, lagen er ook een paar. De meeste ervan zijn verdwenen.

Historie object

Bouwjaar
1878
Bouwperiode
Bouwperiode 1870-1886
Bouwmateriaal
bakstenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Oorspronkelijke functie

Vóórverdediging van Woudrichem en Loevestein.Verdediging niet-inundeerbare gronden ten zuiden van de Afgedamde Maas.

Oorspronkelijke bezetting

216 manschappen

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Tussen 1878 en 1881, tijdens de vierde bouwperiode van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, is het Fort bij Giessen aangelegd. De kazerne had twee verdiepingen en een kelder. De begane grond bevatte slaapvertrekken, toiletten (privaten), een keuken met levensmiddelenmagazijn, ziekenboeg met apotheek, een projectielen- en een buskruitmagazijn, voorzien van een lichtgang. Hier zijn in de muur nissen gemaakt voor petroleumlampen. Die stonden ‘vonkvrij’ achter dik glas. Boven bevonden zich eveneens slaapvertrekken voor manschappen en aparte ruimtes voor (onder)officieren en de fortcommandant. De kanonremise was uitgerust met munitienissen en een apart munitiemagazijn met projectielenvulplaats. Ook hier was een lichtgang.

Bij oorlogsdreiging zou het gebied rondom het fort niet onder water komen te staan. Plannen hiervoor zijn nooit uitgevoerd. Waarschijnlijk is dat de reden waarom het fort al vanaf 1926 geen militaire functie meer had. Tijdens de mobilisatie van de Eerste Wereldoorlog was het fort wel bemand. Het was berekend op 216 man.

Na de Tweede Wereldoorlog diende het fort als interneringskamp voor collaborateurs. Daarna was het langdurig in gebruik als opslagplaats voor leger, politie en douane.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

Het rijksmonument met zijn rondgaande wal, complete fortgracht en bomvrije gebouwen met aarddekking is een goed voorbeeld van een klein, eenvoudig fort. Het terrein kent relatief grote hoogteverschillen en is zeldzaam gaaf bewaard. De uit baksteen opgetrokken gebouwen bevatten nog veel originele details, zoals deuren, vensters, luiken, privaten (poepdozen met deksel) en drinkwaterkelders. Een gedenksteen in de buitenmuur van de kazerne herinnert aan een bezoek van Koningin Wilhelmina in 1915.

Op enige afstand van het fort, aan de oprijlaan naar de brug, staan de fortwachterswoning en een oude genieloods. De brug over de fortgracht is ooit vervangen door een aarden dam.

De natuur kon lange tijd ongestoord haar gang gaan op het gevarieerde fortterrein, met bijzondere flora als gevolg. Het rustige fort is bovendien een trekpleister voor vogels en vleermuizen. Van die laatste overwinteren verschillende soorten in de gebouwen. De constante temperatuur en de hoge vochtigheidsgraad achter de dikke muren vormen de perfecte leefomgeving voor deze dieren. Voor de manschappen was dat wel anders: er werd veel gehoest en gesnotterd tijdens mobilisaties.

Het fort is niet openbaar toegankelijk. Wel zijn er soms excursies en is het te bekijken vanaf het wandelpad buiten de fortgracht om.

Documentatie

Literatuur

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.