Fort Altena

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
E.d.7 Fort aan de Uppelsche Dijk (Altena)
Objectnaam (alternatief)
Het Fort aan de Uppelse Dijk, Fort Altena
Afbeelding
Altena
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
gebastioneerd fort
NHW-code
E.d.7
RM-code
531951
Oppervlakte
3,5 ha
Huidige functie
horeca
Bouwkundige staat
gerestaureerd
Bouwkundige staat in
2011
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Ten zuiden van Sleeuwijk ligt het Fort aan de Uppelse Dijk. Dit langgerekte fort (10 hectare) is symmetrisch van opzet, met aan elk uiteinde een hoekig bastion. Deze uitstulpingen van het forteiland dienden vooral ter verdediging van de fortgracht en het fort zelf. Van de twee hoekbastions is er nog maar één over, het andere is geofferd aan de A27, die er dwars doorheen loopt. Het fort bevat een ronde geschutstoren, daarachter aan weerszijden een kazerne, met elk een stalling voor geschut (remises) en een munitiemagazijn. Al deze ‘bomvrije’ gebouwen zijn opgetrokken uit dikke gemetselde muren en bedekt met een royale laag aarde. Alleen de voorkant, uitkijkend op de veilige kant van het fort (keel), is zichtbaar.

Het fort lag op een kwetsbaar punt aan de zuidelijke rand van de waterlinie en verdedigde de doorsnijdingen van het onder water te zetten gebied, zoals de Uppelse Dijk.

In 2003 kreeg het Brabants Landschap het fort in bezit. Die maakte het toegankelijk voor bezoekers en gaf het zijn oude naam terug: Fort Altena. Het is nu een startpunt voor buitenactiviteiten (fietsen, wandelen, kanoën), met toeristeninformatie, brasserie (‘Kazerne C’) en terras. Ook is de locatie te huur voor feesten, partijen en bedrijfsuitjes.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Noord-Brabant
Gemeente
gemeente Werkendam
Plaats
Werkendam
Adres
Tol 8a
Postcode
4251 PX
Eigenaar

Stichting Het Noordbrabants Landschap

X-Y coördinaten
51.79873;4.93308
Bijzonderheden

Het fort ligt ten noordoosten van het Werk aan de Bakkerskil en min of meer tussen Werkendam en Sleeuwijk. De A27 was vroeger de rijksweg van Parijs naar Amsterdam, aangelegd onder Napoleon. Het stuk tussen Breda en Gorinchem was een van de zwakke plekken in de waterlinie, net als het riviertje de Gantel, de Uppelse Dijk en het hoger gelegen terrein ten oosten van het fort.

Ten noorden van het fort lag ooit een opstelplaats voor twee kanonnen, bedoeld als extra verdediging van de weg tussen Gorinchem en Breda. Van deze batterij is niets meer over.

Richting Vesting Woudrichem ligt langs de rand van het onder water te zetten gebied nog altijd een hele trits groepsschuilplaatsen uit 1939-40. Deze betonwerken, ook wel bekend als ‘piramides’, boden bescherming aan de soldaten in de loopgraven die hier waren aangelegd. Na de Tweede Wereldoorlog bestond het plan ze op te blazen, maar bij de eerste poging bij Werk aan het Spoel bleek dat er zoveel springstof nodig was dat de wijde omgeving bezaaid raakte met brokken beton. Toen is besloten ze overal maar te laten staan.

Historie object

Bouwjaar
1847
Bouwperiode
Bouwperiode 1841-1864
Bouwmateriaal
bakstenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Oorspronkelijke functie

De voornaamste functie van het fort was de afdekking van Gorinchem tegen artilleriegeschut. Later kreeg ook het afsluiten van enkele accessen in de Nieuwe Hollandse Waterlinie zoals de straatweg Breda-Gorinchem, de Uppelsedijk en een niet te inunderen strook ten zuidoosten van het fort prioriteit.

Oorspronkelijke bezetting

In1885 bestaat de bezetting uit 328 manschappen en 1 wasvrouw.

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Tussen 1847 en 1850 verrees bij het zuidelijke sluitstuk van de Nieuwe Hollandse Waterlinie Fort Altena. Aanvankelijk was dit alleen een bomvrije ronde toren met gracht en ophaalbrug. Tussen 1878 en 1880 is het fort volledig verbouwd en uitgebreid tot zijn langgerekte vorm. De toren verloor de dakverdieping voor geschut om minder kwetsbaar te zijn voor de moderne kanonnen. De twee kruitmagazijnen en remises zijn uit dezelfde periode. De naam veranderde in Fort aan de Uppelse Dijk.

Naast slaapzalen voor manschappen bevatte de toren onder meer een arrestlokaal, keuken, explosievenlaboratorium, levensmiddelenopslag, toiletten – poepdozen met deksel – en een stalling voor geschut. De kazernes waren vooral bedoeld voor logies.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog verkeerde het fort in staat van paraatheid. Soms waren er tot 300 man aanwezig. Er vond echter geen strijd plaats. In 1939 en 1940 zijn zuidoostelijk van het fort veertien huizen met de grond gelijkgemaakt voor een vrij schootsveld, maar ook toen kwam het niet tot wapenfeiten. Na de oorlog was het fort achtereenvolgens in gebruik als interneringskamp voor collaborateurs, munitieopslag, commandopost en oefenterrein. Tot slot zetelde hier een ultrageheim onderdeel van de Binnenlandse Veiligheidsdienst.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

De naoorlogse jaren deden veel afbreuk aan het fort. De aarden wallen op het fortterrein zijn in 1956-57 grotendeels afgegraven om plaats te maken voor drie mobilisatieloodsen. De fortgracht werd gedempt en de ophaalbrug gesloopt. Intussen is het fort grotendeels in oude staat teruggebracht. Het kenmerkende reliëf dat ontstaat door de wallen en de dikke laag aarde op de gebouwen is hersteld en twee van de drie loodsen zijn gesloopt. De fortwachterswoning die vroeger buiten het fort stond is gesloopt. Een genieloods staat er nog wel.

Een van de remises (gebouw D) heeft een bijzondere vorm en opzet. Het bestaat uit twee stallingen voor geschut, twee verblijfsruimtes, twee munitiemagazijnen met lichtgang en toiletten (privaten). De lichtgang bevat vonkvrije nissen met dik glas voor petroleumlampen, om explosiegevaar te voorkomen.

Het rijksmonument is vrij toegankelijk (di t/m zo, vanaf 10.00 uur). Elke eerste zaterdag en elke derde zondag van de maand zijn er rondleidingen met gids.

Documentatie

Literatuur

Maastrigt, van. De forten in het Brabantse deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. In: C. de Gast & J. Molegraaf, red., Historische Reeks Land van Heusden en Altena 17, pp.9-35, (Nieuwkuyk: Stichting Historische Reeks Land van Heusden en Altena, 2008).

Visser-Kieboom, H. Sporen van de oorlog in de forten van het Land van Heusden en Altena. In: C. de Gast & J. Molegraaf, red., Historische Reeks Land van Heusden en Altena 17, pp.36-65, (Nieuwkuyk: Stichting Historische Reeks Land van Heusden en Altena, 2008).

Visser-Kieboom, H. Fort Altena. Uitgeverij Stokerkade, Amsterdam, 2009, 33 pp. (Monografie in de Hollandse Waterlinie Erfgoedreeks)