Fort aan het Steurgat

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
E.d.9 Fort aan het Steurgat
Afbeelding
Steurgat
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
batterijfort
NHW-code
E.d.9
RM-code
531976
Oppervlakte
1,5 ha
Huidige functie
woningen
Bouwkundige staat
gerestaureerd
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Ten zuidwesten van Werkendam ligt het kleine Fort Steurgat. Het vijfhoekige forteiland (1,5 hectare) is omringd door een brede fortgracht met brug. Binnen de aarden omwalling staan twee voormalige militaire bouwwerken, een grote kazerne en een grote stalling voor geschut (remise) met ondergrondse opslag voor buskruit, om die reden ‘kruithuis’ genoemd.

De bouwwerken zijn deels weer beschermd door de dikke aarden laag die ze moest beschermen tegen granaatinslagen en die alleen de gevel vrijliet.

Het fort moest voorkomen dat vijandelijke indringers via de (Nieuwe) Merwede, Bandijk of Biesbosch door de waterlinie zouden breken.

Nadat het fort in particulier bezit kwam, zijn de kazerne en remise in 1999-2000 bewoonbaar gemaakt en verrezen er villa’s, appartementen en penthouses (11 woningen). De voormalige militaire functie van het woonfort is nog duidelijk te herkennen, maar de gebouwen zijn volledig vernieuwd en aangepast aan hun nieuwe functie.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Noord-Brabant
Gemeente
gemeente Werkendam
Plaats
Werkendam
Adres
Bandijk
Postcode
4251 LZ
Eigenaar

particulier

X-Y coördinaten
51.80005;4.86899
Bijzonderheden

Fort Steurgat ligt in het Land van Altena tussen de monding van de gelijknamige waterloop en de Nieuwe Merwede. Het Steurgat is een van oudsher druk bevaren getijdenkreek die richting Biesbosch stroomt.

Als meest westelijk gelegen fort van de Nieuwe Hollandse Waterlinie ligt het ongewoon geïsoleerd en op kilometers afstand van het onder water te zetten gebied langs de zuidgrens van de linie. De hoge frontwal is om die reden naar het zuidoosten gericht.

Net als Fort Vuren maakte het fort deel uit van de vooruitgeschoven verdediging van vesting en belangrijke garnizoensstad Gorinchem.

Tijdens de mobilisatie van 1939-40 zijn enkele groepsschuilplaatsen en andere kleine verdedigingswerken van gewapend beton aangelegd. Deels zijn deze verloren gegaan door uitbreiding van Werkendam. Langs de oostrand van het dorp staan er nog een paar.

Deze hoorden bij de 7 kilometer lange Tussenstelling Woudrichem-Werkendam, die Vesting Woudrichem verbond met de forten Altena (Fort aan de Uppelsedijk) en Steurgat. Zulke infanteriestellingen, met loopgraven, prikkeldraadversperringen, opstelplaatsen voor geschut en betonnen schuilplaatsen, verrezen tijdens de mobilisatie van 1914-18 overal tussen de forten. De verdediging vanuit die bouwwerken was inmiddels achterhaald. Van de meeste tussenstellingen resteren slechts de betonnen schuilplaatsen, in dit geval alleen uit 1939-40.

Historie object

Bouwjaar
1881
Bouwperiode
Bouwperiode 1870-1886
Bouwmateriaal
bakstenen
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Oorspronkelijke functie

Het fort diende ter afsluiting van de Nieuwe Merwede en het Steurgat: een bevaarbare kreek in de Biesbosc.

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Gebouwd in 1881-82, is Fort (bij het) Steurgat een van de laatste verdedigingswerken die is toegevoegd aan de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Oorspronkelijk zouden hier, om het fort minder kwetsbaar te maken, ook inundatievoorzieningen komen: sluizen en een kanaal om de polders mee onder water te zetten (inunderen). Zover is het echter nooit gekomen.

De 60 meter brede kazerne met twee bouwlagen bestaat uit een aantal naast elkaar gelegen tongewelven, langwerpige, halfronde lokalen, en diende voornamelijk als logies voor manschappen. Verder waren er een keuken, ziekenboeg, geneeskundige dienst, magazijnen, lokalen voor officieren en onderofficieren, eigen ruimtes voor de commandant en de telegrafist, en een waslokaal. Manschappen, onderofficieren en officieren hadden aparte toiletten (privaten), maar uiteindelijk waren het allemaal dezelfde ‘poepdozen’.

De kazerne was via een bomvrije gang (poterne) verbonden met het kruithuis. In de frontwal bevonden zich opstelplaatsen voor geschut (batterijen).

Berucht is Fort Steurgat vanwege de periode dat het na de Tweede Wereldoorlog diende als interneringskamp voor NSB’ers, collaborateurs, zwarthandelaars en andere foute Nederlanders. De situatie zou niet hebben ondergedaan voor een Duits concentratiekamp. De nabije forten Altena, Giessen en Werk aan de Bakkerskil vervulden dezelfde rol.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

De militaire bouwwerken op het fort zijn volledige vervangen door nieuwe betonnen constructies, reden waarom het fort geen monumentenstatus heeft. Toch is het nog steeds goed herkenbaar als fort, met zijn brede gracht en – grotendeels behouden – aarden omwalling en vrij schootsveld.

De aarden beschermlaag waar de kazerne mee bedekt was, is deels opgeofferd voor penthouses met dakramen en een voornamelijk glazen achtergevel. De voorgevel is daarentegen fraai gerestaureerd, net als de bomvrije gang naar het kruithuis. Dit bouwwerk heeft enkele dakramen gekregen en ook hier is de – driehoekige – voorgevel in ere hersteld. De achterzijde bestaat eveneens vooral uit glas.

De zuidelijke aarden wal heeft deels plaatsgemaakt voor woningen. Op de plek van de voormalige batterijen bevinden zich nu garages. Ook in het buitentalud van de wal zijn enkele appartementen gebouwd, met gevels in ‘fortstijl’.

Een houten (semi)replica van de oorspronkelijke brug, ooit vervangen door een dam, is weer terug op de oude plek. Bij de toegang tot de brug staan nog de negentiende-eeuwse fortwachterswoning en een gerestaureerde stenen artillerieloods. Rond forten verrezen tal van houten, stenen en metalen loodsen. Behalve als opslag fungeerden ze onder meer als veldhospitaal, brandweergarage of paardenstal.

Het Waterliniepad eindigt – of begint – bij deze onalledaagse woonlocatie.

Documentatie

Literatuur

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.