Drie geschutsbanken achter de Diefdijk

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
D.b.3 Batterijen aan de Diefdijk
Afbeelding
03_diefdijk_kazematten_zoom
Objecttype (trefwoord)
NHW-code
D.b.3
Huidige functie
natuur
Bouwkundige staat
gerestaureerd
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

De oude Diefdijk is een eeuwenoude waterkering die de Alblasserwaard en de Vijfheerenlanden nog altijd tegen overstromingen beschermt. Zij verheft zich 7 meter boven het weidse landschap ten zuiden van Fort Everdingen en leende zich om die reden ook uitstekend voor militaire doeleinden: als dekking en uitkijkpunt. Het meest noordelijke deel van de dijk bevat herkenbare resten van drie negentiende-eeuwse batterijen of ‘geschutsbanken’. Deze van aarde gevormde opstelplaatsen voor geschut liggen tegen de westkant van de dijk.

Bij oorlogsdreiging moesten de kanonnen het hoger gelegen deel ten oosten van de dijk verdedigen en voorkomen dat de vijand daar door de waterlinie zou breken. Ook de dwars op de Diefdijk gelegen Prijsseweg lag binnen het schootsveld.

Aan de oostkant van de dijk vallen de 6 betonnen groepsschuilplaatsen of ‘piramides’ op (1939-40). Die naam danken ze aan hun kenmerkende vorm, met schuine bovenzijden.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Gelderland
Gemeente
gemeente Culemborg
Plaats
Culemborg
Eigenaar

onbekend

Bijzonderheden

Tussen Fort Everdingen en Leerdam ligt de Diefdijk, die bij dijkdoorbraken overstromingswater van de Waal moe(s)t keren en de grens vormt tussen Zuid-Holland en Gelderland. Zij hield niet altijd stand en is verschillende keren opnieuw aangelegd en opgehoogd.

De dijk maakte deel uit van de Diefdijklinie tussen Fort Everdingen aan de Lek en Vesting Gorinchem aan de Merwede. Deze hoofdverdedigingslijn is hier opvallend zichtbaar, met de forten Everdingen, Werk op de Spoorweg bij de Diefdijk, KunstFort Asperen en tal van batterijen, groepsschuilplaatsen en miltrailleurkazematten bij kwetsbare plekken in de waterlinie.

Aan weerszijden van de Rijksweg (nu A2) bevinden zich twee kazematten uit 1935. Die moesten de aanleg van de weg dwars door de waterlinie compenseren. Ook staan hier enkele groepsschuilplaatsen langs de dijk. Om het gat in de dijk (coupure) te kunnen dichten werd er een keersluis boven de weg gebouwd. Dit was geen militair bouwwerk, maar het kon eveneens fungeren als ‘inundatiesluis’. Tot 2004 ‘hing’ het betonnen gevaarte boven de A2. Zo nodig konden de stalen schotten de weg afsluiten. De Diefdijk is nog altijd van belang voor het tegenhouden van overtollig rivierwater. Daarom is de keersluis in 2006 vervangen door een eigentijds exemplaar.

Historie object

Bouwjaar
1879
Bouwperiode
Bouwperiode 1870-1886
Oorspronkelijke functie

Verdediging Lekdijk, Prijsseweg, de hoger gelegen stroomrug aan de binnenzijde van de Goilberdingerweg

Aantal geschut
onbekend

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

De Diefdijk stamt uit 1277 en moest het gebied tussen Lek en Waal, dat voortdurend werd geteisterd door overstromingen, aan het water onttrekken. In de achttiende eeuw maakte de binnendijk deel uit van de Oude Hollandse Waterlinie en later van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. In het eerste geval werd het land ten westen van de dijk onder water gezet, in het tweede vormde de dijk de oostgrens van het ‘geïnundeerde’ gebied.

De opstelplaatsen voor geschut (batterijen) zijn gebouwd in 1879. Ook ten noorden van Asperen is in 1902 een – inmiddels verdwenen – aarden batterij aangelegd, met betonnen schuilplaats. Deze moest een onoverzichtelijke bocht in de Linge extra verdediging bieden.

Tijdens de mobilisatie van 1914-18, toen de verdediging vanuit forten achterhaald was, zijn bij de dijk loopgraven aangelegd met prikkeldraadversperringen en luisterposten. Deze betonnen kokers voor 1 man, af te sluiten met een stalen deksel, zaten verstopt in de grond. In 1939-40 volgden groepsschuilplaatsen. Deze onderkomens van zwaar gewapend beton, ook wel ‘piramides’, boden dekking aan 11 man. Daarnaast werden enkele mitrailleurkazematten gebouwd. Onder de gietstalen koepel was ruimte voor een zware mitrailleur. Tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben de Duitsers bijna alle koepels van de kazematten gesloopt, voor hergebruik in de oorlogsindustrie.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

De batterijen aan de Diefdijk zijn hersteld en weer goed herkenbaar. Ook een aantal loopgraven en groepsschuilplaatsen is gerestaureerd. Het idee is dat er een wandelpad komt langs dit militaire erfgoed. De dijk, nog altijd met vrij schootsveld, behoort zelf ook tot het erfgoed en biedt uitzicht op de oude inundatievelden, het gebied dat bij oorlogsdreiging onder water kwam te staan.

Ter aanpassing aan de eisen van het huidige waterbeheer krijgt ook de dijk een opknapbeurt. Verkeersremmers op de dijkweg moeten sluipverkeer tegengaan en automobilisten een blik gunnen op de bijzondere waterlinieomgeving.

In 2012 is de kanonkazemat ten noorden van de A2 gerestaureerd en toegankelijk gemaakt voor publiek. Dit is een exemplaar met aparte wachtruimte. Ook de aarden wal is hersteld en de begroeiing verwijderd, zodat het geheel herkenbaar is in het landschap.

Zijn pendant aan de overzijde is, eveneens voor educatieve doeleinden, ‘door midden gezaagd’.

In totaal zijn 26 groepsschuilplaatsen langs de Diefdijk opgeknapt. Drie ervan zijn opengesteld voor publiek, de rest is alleen toegankelijk gemaakt voor vleermuizen.

Het Waterliniepad loopt deels langs de Diefdijk. Een klein uitstapje vanuit Fort Everdingen volstaat om de geschutsbanken te zien. Over de dijk is het ook mooi fietsen.

Documentatie

Literatuur

Sterk Water: De Hollandse Waterlinie, Chris Will [red. commissie: Bert van den Berg ... et al.]Uitg. in samenw. met Projectbureau Nationaal Project Nieuwe Hollandse Waterlinie. - Met lit. opg., reg.

Atlas Nieuwe Hollandse Waterlinie, atlas Clemens Steenbergen, Johan van der Zwart, Joost Grootens red. Rita Brons, Bernard Colenbrander met bijdragen van Koos Bosma ... [et al. tekstred. Els Brinkman]Met reg.