Offensief voor Naarden, verdwenen onderdelen

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
A.b.7 Offensief voor Naarden (verdwenen onderdelen)
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
schans
NHW-code
A.b.7
Huidige functie
Bouwkundige staat
verdwenen
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
Bijzonderheden algemeen

Het Offensief voor Naarden bestond uit 5 forten, op Werk IV na uitsluitend aarden versterkingen. Deze vooruitgeschoven forten moesten de vesting Naarden extra bescherming bieden door het veldleger de mogelijkheid te bieden uitvallen te doen naar vijandelijke troepen. Deze konden Naarden relatief makkelijk naderen, omdat de vesting hoog ligt, net als het gebied eromheen. Onder water zetten was hier geen optie.

Van west naar oost zijn de volgende forten aangelegd: Batterij aan de Koedijk, Batterij vooruit Bussum, Rechtervleugel van het Offensief, Werk IV en Linkervleugel van het Offensief. Alleen het belangrijkste fort is overeind gebleven: Werk IV, ook wel Hoofdwerk genoemd. De Rechter- en Linkervleugel hoorden bij het Hoofdwerk en lagen op ongeveer een kilometer afstand aan weerszijden. Zij bestreken gebieden die buiten het bereik van Werk IV lagen.
De andere forten zijn afgebroken. Ze maakten respectievelijk plaats voor een speelveld, het Sportfondsenbad, een vijver en de A1.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Noord-Holland
Gemeente
gemeente Bussum
gemeente Naarden
Plaats
Bussum
Naarden
Bijzonderheden

De vijf forten van het Offensief lagen bij de belangrijkste toegangswegen tot de vesting,

in een halve cirkel ten zuiden en oosten van Naarden. Extra versterkingen waren hier van groot belang omdat de vestingstad zich tussen het Naardermeer en de Zuiderzee bevond, op de hoger gelegen uitlopers van het Gooi. De vesting vormde de enige toegang tot Amsterdam. Daarom is hier keer op keer strijd geleverd.

Aanvankelijk was besloten het gebied rond Naarden af te graven, zodat het alsnog onder water gezet kon worden, maar die onderneming liep uit op een mislukking. In plaats daarvan moest het Offensief vóór Naarden een oplossing bieden. De fortenring sloot aan op de Werken aan de Karnemelksesloot. Het Pannenkoekenfort – die naam dankt het aan zijn ronde vorm – hoorde ook bij het Offensief, net als de later aangelegde, nooit voltooide infanteriestelling De Franse Kamp.

Het veel zuidelijker en eveneens hoger gelegen Fort Rijnauwen had om vergelijkbare redenen een offensieve functie. De vijand wist daardoor niet uit welke richting hij een aanval kon verwachten.

Historie object

Bouwjaar
1867
Bouwperiode
Bouwperiode 1867-1870
Bouwkosten
1,5 miljoen gulden
Oorspronkelijke functie

Het moest de offensieve bewegingen van het veldleger op de hoge gronden voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie mogelijk maken. Al snel werd de bestemming gewijzigd tot opname van het terugtrekkende veldleger.

Oorspronkelijke bezetting

onbekend

Aantal geschut
onbekend

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Het Offensief is tussen 1867 en 1870 aangelegd. Van de oorspronkelijk 9 geplande forten zijn er (waarschijnlijk) maar 5 gerealiseerd. De vijf forten vereisten een investering van anderhalf miljoen gulden.

Doordat de wapentechniek zich in deze tijd razendsnel ontwikkelde en kanonnen steeds verder konden schieten, moest de verdediging op een zekere afstand van de vesting plaatsvinden.

Net als Vesting Naarden lag het Offensief ten oosten van de waterlinie. Het belangrijkste verdedigingsmiddel, water, was hier dus niet aanwezig. Om die reden was aanvalspotentieel hier op zijn plaats. De forten dienden dan ook als uitvalsbasis voor het veldleger. Bij tegenvallend resultaat waren ze nuttig als tijdelijke opvang van troepen. Terugtrekking achter de waterlinie was van hieruit namelijk geen sinecure. De tienduizenden soldaten en duizenden paarden en wapens moesten allemaal via Naarden en enkele smalle doorgangen naar de andere kant van het water. Het Offensief beveiligde het terrein tot aan Naarden, zodat deze logistieke onderneming goed zou verlopen.

Alleen tijdens de Eerste Wereldoorlog trad het Offensief in werking, maar van aanvallen is het nooit gekomen. De forten fungeerden wel als tussenstation voor het teruggedreven leger.

Net als Vesting Naarden verloor het Offensief al in 1926 zijn militaire functie.

Waardering

Waardering
bijzonder
Omschrijving waardering

Van het Offensief is alleen Werk IV bewaard gebleven. Dankzij restauratiewerkzaamheden verkeert het in behoorlijk goede staat. Uniek aan dit fort is de combinatie van de vijfhoekige vorm, de droge gracht met daarin de drie meter hoge gemetselde muur voorzien van schietgaten en kleine bastions met kantelen. Bijzonder is ook de bomvrije gang (poterne) die het fortterrein doorsnijdt en leidt naar het middelste bastion aan de oostkant van het fort. Ook de 9 meter hoge hoofdwal, verkregen door afgraving van het voorterrein, is opvallend. Verder zijn er twee goed geconserveerde wachthuizen, met elk drie lokalen. Ze liggen aan weerszijden van het terrein.

De overige onderdelen zijn geheel vernietigd. Alleen van Werk II (Batterij vooruit Bussum) zijn een stuk droge gracht en een militaire grenspaal bewaard gebleven. Van het vrije schootsveld vanuit het Offensief is weinig over. Lag het in aanleg buiten de bebouwde kom, nu bevindt het zich in hartje Bussum. Alleen aan de westkant, richting Naardermeer, is de oorspronkelijke situatie nog aanwezig.

Van de infanteriestelling De Franse Kamp is, behalve een van de twee loopgraven, een zestigtal gewapend betonnen groepsschuilplaatsen uit 1918 bewaard gebleven.

Documentatie

Literatuur

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitg. Matrijs, Utrecht, 4e druk 2011, 180 pp.