E.c.5 Tussenstelling Spijkse Veld

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
E.c.5 Tussenstelling Spijkse Veld
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
loopgraaf
NHW-code
E.c.5
RM-code
531881
Bouwkundige staat
goed
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Tussenstelling Spijkse Veld is een voormalige infanteriestelling. Zo’n stelling bestond uit veldversterkingen voor voetsoldaten en geschut. Van de oorspronkelijke loopgravenlinie is niets meer te zien. Alleen een tiental groepsschuilplaatsen uit 1939-40 vormen nog een denkbeeldige lijn in het polderlandschap.

Ook de driedubbele inundatiesluis bij Dalem hoort bij de stelling. Dit is een van de vijf in 1815 aangelegde militaire ‘waaiersluizen’ op strategische plekken van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Door de sluizen open te zetten, kwamen de polders tussen Waal en Linge onder water te staan (inundatie). Bijzonder aan het vernieuwende ontwerp van waterbouwkundige Jan Blanken was dat de sluizen zelfs tegen hoog water in te openen zijn en er toch slechts één man nodig is voor de bediening.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Gelderland
Gemeente
gemeente Lingewaal
Plaats
Vuren
Postcode
4214 KL
Eigenaar

Staatsbosbeheer; particulier

X-Y coördinaten
51.83905;5.03820
Bijzonderheden

De stelling maakte deel uit van de – hier verdwenen – Diefdijklinie, en liep tussen de Linge en de Waal richting Fort Vuren. In het zuiden kon dit fort vuursteun verlenen aan de stelling, vanuit het noorden de aan de Linge gelegen Batterij bij de Broeksche Sluis.

De Diefdijklinie, een 23 kilometer lange aaneenschakeling van dijken die de grens tussen Zuid-Holland en Gelderland markeert, is genoemd naar de eeuwenoude Diefdijk. Aan het eind van deze linie bevindt zich de monumentale vestingdriehoek met de vestingen Gorinchem, Woudrichem, Slot Loevestein en het later gebouwde Fort Vuren. Deze driehoek vormt het zuidelijk sluitstuk van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.

Samen met Fort Vuren en de Batterijen bij Dalem vormde de tussenstelling hier de hoofdverdedigingslinie achter het onder water te zetten gebied (inundatiezone). De westelijk gelegen inundatiesluizen bij Dalem maakten ook deel uit van de stelling.

Historie object

Bouwjaar
1939
Bouwperiode
Bouwperiode 1939-1940
Bouwmateriaal (trefwoord)
gewapend beton
Oorspronkelijke functie

Verdediging van de Nieuwe Zuiderlingedijk en de voorliggende inundatievelden; bescherming van de Vesting Gorinchem.

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Toen de forten eind negentiende eeuw niet bestand bleken tegen het moderne geschut en het steeds makkelijker werd om wapens te verplaatsen, verloren ze hun oorspronkelijke functie. Het strijdtoneel verplaatste zich naar het open veld. Tijdens de mobilisatie van 1914-18 veranderden de meeste forten daarom in infanteriesteunpunten.

Tussen de forten verschenen veldversterkingen voor een mobiel veldleger: open opstelplaatsen voor geschut (batterijen), loopgravenstelsels met prikkeldraadversperringen en groepsschuilplaatsen. Kort voor de Tweede Wereldoorlog werden de stellingen uitgebreid met vechtwagenversperringen, tankgrachten en groepsschuilplaatsen.

Ook de tussenstelling dateert van 1914-18, al zijn uit die tijd nauwelijks sporen bewaard gebleven. Tijdens de mobilisatie van 1939-1940 is een tiental groepsschuilplaatsen van zwaar gewapend beton toegevoegd (‘piramides’). De ingang had een hoge drempel om het inundatiewater buiten de deur te houden. Kwam het water te hoog, dan waren van binnen schotbalken voor de ingang te plaatsen. De ijzeren haken aan de buitenkant dienden voor het aanbrengen van camouflagemateriaal.

Van deze onderkomens, waarin 11 man dekking konden vinden, zijn er in totaal 700 gebouwd. De meeste zijn bewaard gebleven.

Waardering

Omschrijving waardering

Van de oorspronkelijke stelling uit 1914-18, met loopgraven, open batterijen en groepsschuilplaatsen is niet veel over. Wel bevinden zich aan de noordkant van de stelling bij de Broeksche Sluis – door begroeiing lastig te herkennen – resten van een aarden batterij. Herkenbaar is ook de bijbehorende zeldzame schuilplaats uit 1901. Dit cementbetonnen, ‘scherfvrije’ bouwwerk heeft niet alleen twee ingangen, maar ook twee vensters. Die openingen zijn afgesloten met stalen deuren en luiken. Voor de versteviging van plafonds werd in die tijd allerhande materiaal gebruikt, zoals hier stukken spoorrails.

De groepsschuilplaatsen uit 1939-40 liggen deels vrij in het landschap, deels verstopt onder begroeiing, maar zijn in het algemeen redelijk intact.

Het meest waardevolle onderdeel van de stelling is de driedubbele waaiersluis bij Dalem. Een bijzonder staaltje waterbouwkunde dat eind vorige eeuw zorgvuldig is gerestaureerd. Het is ook voorzien van een eigentijdse waterkering.

Mogelijk zijn er in het gebied van de stelling nog overblijfselen te vinden van loopgraven, groepsnesten of batterijen.

Documentatie

Literatuur

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 4e druk, 2011. 180 pp.