Fort Nieuwersluis

Identificatie

Verdedigingslinie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Objectnaam
B.b.2 Fort Nieuwersluis
Afbeelding
Nieuwersluis
Objecttype
Objecttype (trefwoord)
gebastioneerd fort
NHW-code
B.b.2
RM-code
531452- 531453
Huidige functie
bedrijf/bedrijvencomplex
Bouwkundige staat
redelijk
Bouwkundige staat in
2013
Monument type
rijksmonument
Bijzonderheden algemeen

Van Fort Nieuwersluis resteert een grillig gevormd eiland met aarden wallen en bouwwerken uit diverse periodes. De belangrijkste gebouwen zijn de ronde ‘bomvrije’ forttoren en de langgerekte kazerne. De bakstenen toren, met kelderverdieping en begane grond, is goed gecamoufleerd en beschermd met een dikke laag aarde. Op het dak groeien zelfs bomen en struiken. De toren, oorspronkelijk voorzien van schietgaten, bood onderdak aan buskruit- en projectielenmagazijnen, een munitievulplaats, logies, een keuken plus was- en toiletruimten.

Midden op het eiland staat de twee bouwlagen tellende kazerne die eveneens schuilgaat onder een dikke aardlaag. Vanaf 16 jaar kregen de leerlingen van de ‘Pupillenschool’ in het dorp hier militair onderricht. Alleen de voorkant is zichtbaar. Die ligt richting noorden, in dit geval de ‘veilige’ kant. De toegang van forten en bouwwerken bevond zich altijd aan de veilige, maar tegelijkertijd dus kwetsbare kant (keel). De vroegere brug over de slotgracht lag hier daarom ook aan de noordkant.

Het fort diende ter verdediging van de sluizen in de Vecht en de Nieuwe Wetering, de wegen langs deze rivieren, de spoorlijn Utrecht-Amsterdam en het Merwedekanaal, nu Amsterdam-Rijnkanaal. Het bood ruimte aan zo’n 450 manschappen en 30 stukken geschut.

Locatie

Linie
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Provincie
Utrecht
Gemeente
gemeente Stichtse Vecht
Plaats
Nieuwersluis
Adres
Rijksstraatweg 9
Postcode
3631 AA
Eigenaar

Natuurmonumenten

X-Y coördinaten
52.19678;5.00473
Bijzonderheden

Fort Nieuwersluis ligt in het gelijknamige dorp aan de Vecht, tussen Loenen en Breukelen. De naam verwijst naar de vijftiende-eeuwse ‘nije sluse’ tussen de Vecht en de Nieuwe Wetering. Het fort ligt op een militair-strategisch knooppunt van wegen en waterwegen dat zich hier in de zeventiende eeuw ontwikkelde. Daarmee was het een belangrijke schakel in zowel de Oude als de Nieuwe Hollandse Waterlinie. In 1843 kwam daar nog de spoorlijn tussen Utrecht en Amsterdam bij en in 1892 het Merwedekanaal.

De onlangs gerestaureerde damsluis in de Vecht had slechts een militair doel. De sluis kon de Vecht afsluiten, waardoor het waterniveau hoog genoeg kwam om de polders in de omgeving onder water te zetten. Dat gebeurde via een groot aantal inlaatsluizen, duikers en overlaten.

Historie object

Bouwjaar
1849
Bouwperiode
Bouwperiode 1841-1864
Bouwmateriaal (trefwoord)
baksteen
Oorspronkelijke functie

Verdediging van de sluizen in de Nieuwe Wetering en de Vecht. Tevens konden de wegen langs de Vecht, het spoor Amsterdam-Utrecht en het Merwedekanaal (verbrede Keulse Vaart) onder schot genomen worden.

Oorspronkelijke bezetting

Omstreeks 1885 ingericht voor 447 manschappen.

Aantal geschut
30 kanonnen

Bijzonderheden

Bijzonderheden historie object

Het huidige fort verving de voormalige Vesting Nieuwersluis. Die kwam na het rampjaar 1672 in grote haast tot stand ter bescherming van het gelijknamige dorp. De vesting, met dubbele omwalling en gracht, maakte deel uit van de Hollandse Waterlinie.

Het huidige forteiland werd aangelegd tussen 1849 en 1851 en bestaat uit walmateriaal van de oude vesting, die daarna niet langer van nut was. Het grootste deel ervan verdween tijdens de bouw van de kazerne en de bomvrije toren, toen ook het forteiland werd vergroot. Aanleiding voor dit alles was de nieuwe damsluis in de Vecht (1875).

De toren was vooral bedoeld voor verdediging van de in 1843 aangelegde spoorlijn Utrecht-Amsterdam. Doordat de kanonnen steeds grotere afstanden overbrugden, was de toren echter al snel zelf een aantrekkelijk doelwit. Daarom werd de torengracht gedempt, de brug gesloopt en kwam er tegen de zuidkant en op het dak een dikke laag aarde te liggen.

Het fort, gelegen in een dorp met een sterke militaire traditie, bleef nog lange tijd in handen van Defensie. Na de Tweede Wereldoorlog fungeerde het achtereenvolgens als oefenterrein voor de Nationale Reserve, als commandopost van de Bescherming Bevolking en als onderkomen voor het Korps Mobiele Colonnes (ondersteuning BB).

Waardering

Omschrijving waardering

In 1996 ging Fort Nieuwersluis over in handen van Natuurmonumenten. Net als veel andere forten, zijn de toren en kazerne tegenwoordig bewoond door diverse soorten vleermuizen. Het 5,5 hectare tellende Rijksmonument valt op door de goed geconserveerde aardwerken, zoals een wal en twee halfronde bastions, een aan de noord- en een aan de westzijde. Die zijn, net als het grotere U-vormige bastion aan de zuidkant, nog goed herkenbaar. De bastions waren bedoeld voor geschut ter verdediging van het fort zelf.

In 2002 ging het fort op de schop. De daken van de toren en kazerne werden onder meer vernieuwd en kregen een verse laag aarde. Tien jaar later besloot Natuurmonumenten dat deze bijzondere plek voor meer mensen toegankelijk moet zijn, uiteraard met behoud van natuurwaarden. Sindsdien is de regie in handen van een particuliere stichting, gerund door inwoners van Nieuwersluis. Zij realiseerden onder meer kantoor- en vergaderruimtes in de kazerne. Verder is er een theetuin en vinden er kleinschalige culturele en sociale evenementen plaats.

Het Waterliniepad voert, aan de overkant van de Vecht, langs het fort dat vrij toegankelijk is. Rondom is een korte wandeling uitgezet.

Documentatie

Literatuur

Will, Chr. Sterk Water. De Hollandse Waterlinie. Uitg. Matrijs, 4e druk, 2011, 188 pp.